ELASTOMER (LYCRA) ELYAFININ ÖZELLİKLERİ VE TERBİYESİ

Yüksek uzama kabiliyetine sahip elyaf çeşitleri elastomer (elastik) elyaf olarak sınıflandırılır. Elastomer elyaflar; kopmada çok yüksek uzama (% 400-800) gösteren ve kopma noktasına kadarki uzamalarda tamamen ve çabuk eski haline dönebilen elyaflardır. Günümüzde, elastomer elyafın kullanımı geniş bir alana yayılmış olup; pamuk, viskon, poliester, poliamid elyafı ile elastomer elyafın karışımından üretilen mayo, çorap ve günlük giysilere kadar uzanmıştır, Kauçuk (elastodyen) anidex gibi elastomer elyaflar da bulunmasına rağmen, piyasada elastomer elyafın yaygınlaşmasını sağlayan poliüretan elyafıdır.
Elastomer elyaflar, moleküler zincir ağından oluşur ve yüksek amorf bölgeleri çapraz bağlarla birleşmiştir.
Uzama halinde bu amorf bölgeler daha fazla oryante olurlar ve yapı olarak daha kristalleşir. Uzama, yapısındaki çapraz bağlar moleküllerin daha fazla hareketini sınırlayıncaya kadar devam eder. Eğer bu noktada, elastomer elyafa daha fazla kuvvet uygulanır ise, moleküler bozuşma oluşur ve uzama özelliklerinde azalma meydana gelir. Elastomerik elyaflar;
- Çapraz bağlanmış tabii ve sentetik kauçuk,
- Poliüretan (Spandex, Lycra),
- Artdex (çapraz bağlanmış poliakrilat) elyafını kapsamaktadır.
Poliüretan elyafı, elastomer elyaf grubunun en yaygın çeşididir. Son yıllarda birçok giysi türünde moda haline gelen elastik kumaşların temelinde elastomer elyafın yüksek esneklik özelliği yatmaktadır. Örneğin; Du-pont firmasının Lycra (Likra) elyafı.
Piyasada, elastomer elyaf olarak Lycra ismi yerleşmiş olup, esneklik özelliği gösteren her elyaf, yanlış olarak Lycra ismiyle anılmaktadır. Örneğin; Uzak Doğu Menşeili bir poliüretan elyafına Uzak Doğu Likrası, Rusya Menşeili bir poliüretan elyafına Rus Likrası denilmektedir.
Bu bölümde; ilk olarak poliüretan/Lycra elyafının özellikleri, boyanması ve terbiyesi ile ilgili bilgiler verilecek, daha sonra diğer elastomerik elyafların özellikleri anlatılacaktır.


1.1. Poliüretan (Lycra) Elyafı, Spandex Elyafı

Poliüretan elyafı; makromolekül zincirleri, fonksiyonel üretan gruplarının bir tekrarı şeklinde olan lineer makromoleküllerden oluşan elyaf çeşididir.

Lycra elyafının uygulandığı giysiler. Çeşitli elyaflara genel olarak % 3-8'lik bir oranda karıştırılarak kullanılan Lycra elyafı, vücudu saran esnek giysiler üretiminde güncel bir moda tarzı oluşturmuştur.
Esneklik niteliğinin üstün olması ile karakteri-ze edilebilen poliüretan lifleri, elastomer lifler olarak önem kazanmışlardır. Poliüretan moleküllerinin esneklik ve dayanıklılık özelliklerini arttırmak için, yeterli esnekliği sağlayabilecek yumuşak ve sert karakterli segmentlerin oluşması sağlanmıştır. Böylece; elde edilen poliüretan liflerinin, hem uzama yetenekleri hem de makromolekülleri arasındaki bağların dayanma gücü arttırılmıştır.

Poliüretanın yumuşak ve sert segmentlerinden oluşan bu elastomerik lifler, Spandex olarak isimlendirilirler. Bunlar, doğal kauçuk liflerinden daha üstün esneklik özelliklerine sahiptir. Spandex elyafının en bilinen ticari markası; bu konuda ilk çalışmayı başlatan, Amerikan Du Pont firmasının Lycra (Likra) elyafıdır. Elastan ismi Avrupa'da, Spandex ismi Amerika ve Kanada'da kullanılır.

1.1.A Poliüretan Spandexj Lycra Elyafının Eldesi

Poliüretan elyafı; diisosiyanatların ve glikolen-lerin poliadisyonu ile eriyikten lif çekme yöntemi ve germe sonucu elde edilirler. Ara bileşiklerin üretan (karbatam gruplarıyla) ile bağlandıkları sentetik polimerlerdir. Lineer tipleri; RrNH-CO-O-R2-O2CO-NH2 şeklinde gösterilir.
Burada; Rt ve R2 lineer hidrokarbon zincirlerdir, örneğin; (CH2)n ile lif oluşturabilirler. Üretimi, bir seri kompleks reaksiyonları gerektirir. Önce; reaktif mineral hidroksit ve/veya karboksil grubu içeren düşük molekül ağırlıklı polieter veya poliester diisosiyanat ile kademeli polimerizasyona tabi tutulup, ön polimer oluşturulur.
Bu polimer, yaş olarak çekilir ve N-N dimetil-formamidden elyaf oluşturulur. Elyaf daha sonra terminal isosiyonat grupları ile reaksiyona girerek üretan çapraz bağlarını oluşturabilecek, su gibi reaktif bir madde içeren çözeltiden geçirilir.

1.1.B Spandex Lycra Elyafının Kimyasal Yapısı

Spandex, elyaf yapısı maddesi en az % 85 poliüretan içeren uzun zincirli sentetik polimer elyaftır.
Üretan ile çapraz bağlanmış Spandex'in tipik yapısı, Şekil 37.2'de gösterilmiştir. Spandex içindeki polieter veya poliester segmentleri amorftur ve gelişigüzel düzensizlik içindedir.
Üretan ile bölünen polieter veya poliester parçaları hidrojen bağları oluşturabilir. Yanındaki zincirlerdeki üretan grupları ile Van der Waal's çekim kuvvetleri ile bağ oluştururlar. Zincir uçları üre gruplarıyla ve diğer gruplarla çapraz bağlanır veya birleşir. Germe sırasında molekül zincirinin amorf kısımları, üre bağlantılarının ayarlandığı sınıra kadar daha düzenli hale gelirler. Dinlendirmede elyaf düzensiz durumuna geri döner, Spandex elyafının kimyasal formülü (n = polimerizasyon derecesi)

Spandex elyafında (Likrada) elastikiyet özelliğini sağlayan yapı birimleri. Bunlar kristalin (katı) yapı ve amorf (gevşek) yapı şeklindedir. Amorf yapı, elastikiyet özelliği kazandırır. Uzama sırasında kristalize olur, serbest kaldığında eski haline döner. Kristalin yapı ise tutunma ve mukavemet özelliği verir;

A- Likrada serbest halde yapısal durum,
B- Uzama ile gevşek bağların düzgün bir şekil alması (kristalizasyon durumu). Tekrar serbest hale döndüğünde yapı ilk haline döner,
a) Esnek yapılı amorf (gevşek) bölge,
b) Sık yapılı kristalin (katı) bölge.
Spandex, sonsuz elyaf, yani filament halinde kullanılır. Elyaf, monofilament halinde ya da hemen hemen birbirine yapışmış monofilament halinde imal edilir ve kullanıma sunulur.


1.1.C Spandex Elyafının Fiziksel Özellikleri

- Spandex elyafı mikroskopta pürüzsüz, düzgün bir görünüm gösterir. Enine kesitleri elde edilişlerine göre değişiklik gösterir. Yaş ve kuru çekim yönteminde yuvarlak, daire şeklindedir.
- Spandex doğal kauçuğa nazaran daha mukavimdir. Kopma mukavemetleri 0,55 - 1,5 gr/denyedir. 2 gr/denye'ye çıkabilmektedir. Yaş sağlamlığı bir miktar daha azdır. Bu rakam; po-liamid, poliester gibi sentetik liflerden oldukça düşüktür. Ancak, esnekliği nedeniyle bu pek önemli değildir.
- Uzama kapasitesi çok yüksektir (% 500'den fazla) ve uzatıldıktan sonda eski haline dönme özelliği mükemmeldir, (Şekil 4).
- Kopma uzaması % 400-700 arasındadır. Yüksek uzama oranlarında hemen hemen tamamen elastiktir ve rezilyensi oldukça iyidir. -Yoğunluğu 1,2-1,4 olup, kauçuktan daha yoğundur.
- Hidrofobik bir elyaftır. Düşük su emiciliğine sahiptir. Spandex elyafı % 0,3-1,3 oranında, Lycra elyafı % 0,3 oranında nem alabilirler.
- Aşınma ve buruşmaya dayanımı iyidir ve gerektiğinde ısı ile fikse edilir.
- Kauçuktan farklı olarak sentetik elastomer lifler beyaz ya da şeffaftır.
- Termoplastiktir. Spandex lifleri, 150-200°C arasında yumuşar, 230-290 "C arasında erir. 150°'de liflerde bir sertleşme görülür.
- Özellikle düşük sıcaklıklarda defalarca yıkamaya karşı dirençleri iyidir. Aynı zamanda, güneş yağlan ve terlemeye de dirençleri iyidir.
- Pilling (boncuklanma) problemi yoktur.
- Isı iletkenliği zayıf olup, iyi bir izolasyon maddesidir.
- Elektrik rezistansı ortadır ve kuru ortamda statik elektriklenme meydana getirir.


(KRİTERLER) SPANDEX ELYAFININ FİZİKSEL ÖZELLİKLERİ

Mikroskobik görünüş
Nispeten pürüzsüz ve düzgün görünümlüdür. Enine kesitleri yuvarlak veya dörtgen şeklinde üretim şekline bağlı olarak değişir. Genellikle yuvarlaktır.
Yoğunluk
1.24 gr/cm3 ile polyester ve yünden düşük yoğunluğa sahiptir. Poliamidden yüksektir.

Uzunluk İncelik
Sonsuz uzunlukta üretilirler ve genelde bu şekilde katlanırlar. İstenirse kullanım yerine göre kesikli (stapel) hale getirilebilirler.
İstenilen incelikte üretilebilir. Çok ince ve kalın elyaf üretilebilmektedir. 25 ile 200 dtex arasında inceliklerde üretilebilir.

Renk
Şeffaf, parlak ve mat olarak üretilirler. Bu durum, karışım elyafta boyama düzgünlüğü açısından önem taşır.

Parlaklık
Mat, parlak ve çok az parlak olarak üretilir.

Mukavemet
Diğer sentetik elyaflara nazaran daha dayanıksızdır. Mukavemetleri 0,5 - 1,5 gr/denye arasında değişir. Yaş sağlamlığı çok az düşme gösterir.

Uzama elastikiyeti
Elastikiyeti mükemmeldir. Bu elyafın en belirgin karakteristiğidir. % 500'den fazla uzamaya sahiptir (% 500-700).

Rezilyens (yaylanma)
Elastikiyetine bağlı olarak iyi bir rezilvense sahiptir.

Nem alma
Hidrofobik bir elyaf olduğu için çok düşüktür. % 65 nisbi nem ve 20°C'de % 1 civan nem alır. Sudan pek etkilenmez.

Sıcaklık
Tiplerine bağlı olarak sıcaklığa karşı dirençleri değişiktir. 150°C'de sertleşme görülür. 150-200°C arasında yumuşar ve 230°C - 290°C arasında erir. Ütüleme sıcaklığı 150°C'yi geçmemelidir. Yüksek sıcaklıklar elyafın bozulmasına neden olur.

Alev alma
Eriyerek yanar. Kimyasal koku verir. İssiz yanar.

Statik elektriklenme
Ortadır. Kuru ortamda statik elektriklenme oluşabilir.

Pilling (boncuklanma)
Yoktur.





1.1.D Spandex Elyafının Kimyasal Özellikleri
Spandex elyafının kimyasal dayanımları, Tablo 2'de özetlenmiştir.
- Kuru temizleme çözgenlerine dayanıklıdır. Aromatik çözücülerde şişer, ancak diğer çözücülerden etkilenmez. Yağlar ve biyolojik maddelere dayanıklıdır.
- Kimyasal etkilere karşı kauçuktan daha dayanıklıdır. Asit ve bazlardan yüksek konsantrasyonlarda çok ağır şartlarda etkilenir.
- İndirgen maddeler spandexi etkilemezken,
sodyumhipoklorit gibi klorlu ağartma maddeleri yavaş yavaş etkiler ve elyafı sarartır. Hipoklorit ve sodyumklorit gibi klorlu ağartma maddelerinden korunmalıdır. Bazik ortamda klora dayanıklı değildir.
- Güneş ışığı elyafın sararmasına ve bozulmasına yol açar.
- Kolaylıkla kurur ve 120°C'ye kadar zarar görmez. Yüksek sıcaklıklar elyafın bozulmasına neden olur.
- Kolaylıkla yanar, ancak eriyerek alevden uzaklaşır.

1.1.E Spandex Elyafının Kullanım Yerleri

Spandex filamentleri, doğal kauçuk ile birlikte karıştırılabilirler. Çünkü; her iki elastomer lifi de aynı amaçlar için kullanılır. Spandex, doğal kauçuktan daha pahalıdır. Bu nedenle de, giyimde kullanımı, bir dereceye kadar kısıtlı ve lüks sayılır.
Bununla beraber, temel olarak; esnekliğin gerekli olduğu korse, kayak pantolonu, banyo giysisi, spor giyim, mayo, korse, sutyen askısı, giysilerin örgü yakaları ve streç kumaşlar ile örgü astarlık kumaşlarında oldukça yaygın bir şekilde kullanılır.



1.1.F Lycra (Likra) Elyafının Yapısı

Lycra (Likra); Du-Pont firması tarafından üretilen poliüretan elyafının tescilli ismidir. Çok yaygın bir kullanımı olması nedeni ile, bu elyaf ile ilgili bilgiler ayrı olarak incelenmiştir. Lycra (Likra); üretan ile kısa zincirli sert blok




Tablo 2 : Spandex elyafının önemli kimyasal özellikleri.

(ETKENLER) SPANDEX ELYAFININ KİMYASAL ÖZELLİKLERİ
Su
Düşük su emiciliğine sahiptir. Kolay kurur. Klorlu sularda zamanla fiziksel özelliklerinde düşme görülür. Spandex elyafı % 0,3-1.3 oranında, Lycra elyafı % 0,3 oranında nem alabilir.

Asitler
Asitlerin çoğuna 24 saatten fazla maruz kalmadıkça dirençlidir. Soğukta, sulu asitlerden pek zarar görmezler. Sıcakta hepsi az çok etkiler. Derişik mineral asitlerde hemen bozunur ve çözünür.

Bazlar (alkaliler)
Bazların çoğuna karşı dirençlidir. Seyreltik bazlar soğukta yapılan işlemlerde fiziksel özelliklerinde bir düşme gösterir. Bu nedenle; kos-tikli muamelelerde fiziksel özellikler kontrol edilmelidir.

Organik çözgenler
Kuru temizleme çözgenlerine karşı dirençlidirler. Aromatik çözücülerde şişer.

Ağartma maddeleri
Sodyum hipoklorit gibi klorlu ağartma yapılmasından kaçınılmalıdır. Klorlu yükseltgen maddeler renk değişmesine ve fiziksel özelliklerinde düşmeye neden olur.

Küf ve mantar
Etkilenmez.

Güveler, böcekler
Etkilenmez.

Işık, atmosfer koşulları
Orta derecede dirençlidir. Güneş ışığı zamanla elyafın sararmasına ve bozulmasına neden olur.

Boyama
Özellikle dispers, asit, metal kompleks, kromlama boyarmaddeleriyle boyanabilir. Bazı tipler zor boyanabilir.


Polimer olarak segmanlaşmış poliüretan ve hareketli, uzun zincirli segman olarak yüksek molekül ağırlığına sahip polieterdir. Lycra (Likra) elyafı olarak iki tip polimer geliştirilmiştir. Bu polimerlerden bir kısmı eter, diğer bir kısmı da ester gruplarıyla bağlanmıştır. Ester bağları ile bağlanmış elyaflar, kimyasal muamelelere ve tekstilde uygulanan muamelelere son derece hassastır. Lycra T 128 C tipi dışındaki tüm Lycra tipleri eter bağlan ihtiva etmektedir.
Buna karşılık; eter bağları ile bağlı olanlar işlemlere daha dayanıklıdır, gerildiklerinde esneme ve geri dönme özelliklerini kaybetmezler. Değişik özellikler kazandırmak amacıyla Lycra elyafının modifiye edilmiş tipleri üretilebilmektedir. Örneğin; beyaz ve klora dayanıklı tipler. Lycra elyafı; parlak, mat ve şeffaf olarak üretilmektedir.
Tip numarası seçimi, kullanım alanına göre değişmektedir. Örneğin:
- Tip 136: Beyaz iç çamaşırı için.
- Tip 239 B: Parlak, klorlu havuz suyuna dayanıklı, beyazını iyi muhafaza eden iç çamaşırı ve deniz kıyafetlerinin yapımında.
- Tip 236 B: Parlak iç çamaşırı için.
- Tip 136 C: Çorap sanayinde.
Her tipin özellikleri ve içerdiği kimyasal gruplar farklı olduğu için, terbiye işlemleri açısından hangisinin kullanıldığının bilinmesi gerekir.

Lycra (Likra) Elyafının Özellikleri

- Lycra lastik elastikiyetinde, çok filamentli kesiksiz lif olarak üretilir.
- Lycra elyafının mukavemeti 0,5 gr/denye civarındadır ve uzaması % 500'ün üzerindedir. Yani; ilk uzunluğundan 5 katı fazla uzayıp tekrar eski haline dönebilir.


Likra ipliğinde elastikiyet. Yüksekelastikiyet derecesine sahip olan Lycra, beş katı uzatıldığı zaman bile yine eski boyuna dönebilmektedir;
A- Likra'nın serbest haldeki boyu,
B-Likra'nın herhangi bir etki ile veya çile tutularak uzatılması.
C- Likra'nın serbest bırakıldığında eski haline dönmesi.

Herhangi bir şekilde uzatıldığında ilk haline dönme özelliği, elastik elyafların yapısındaki yüksek amorf yapı oranından kaynaklanmaktadır. Elyafın % 85'lik oranını amorf yapı oluşturur. Yani; kristalin yapı birimleri % 15'i geçmemektedir. Lycra elyafına esneklik özelliği veren budur.
Kristalin ve amorf yapı arasında bağlantılar mevcuttur. Örneğin; bir uzamaya maruz kaldığında gevşek yapı giderek kristalize olur ve düzgünlük artar. Filamentte sonradan meydana gelen kristalizasyon, serbest kaldığında tekrar yok olur.
- Spandex elyaf çeşidi olması itibariyle, Lyc-ra'nın genel özellikleri spandexe benzer. 2300C'nin üzerinde erir.
- Hidrofob bir elyaftır. Likra elyafı, ancak % 0,3 oranında nem alabilir.
- Kimyasal etkilere ve kuru temizlemeye dayanıklıdır.
- Yüksek esneme yeteneği yanında, uzun süre kullanma özelliğine sahiptir. Çok iyi esneme ve geri dönme özelliği vardır. Elastikiyet katsayısı çok yüksektir.
- Düşük sıcaklıklarda birçok yıkamaya dirençleri iyidir.
- Gün ışığına, hava şartlarına, küflenmeye ve birçok kimyasala iyi dayanıma sahiptir.
- Aşınma dayanımı iyidir.
- Bütün Lycra kaliteleri, Lycra T 128 C (ester bağlı olanı) dışında merserize, karbonize, 950C'de alkali yıkama, peroksit ağartma, kuvvetli asit banyosu ve alkali banyolarında boyamaya dayanıklıdır.
- Lycra elyafının uzun ömürlü olması nedeniyle, bunlardan elde edilen ürünler de uzun ömürlüdür. Bunun nedeni; bükülme ve aşınma dayanımının iyi olmasıdır.
- Dış etkilerden, biyolojik etkilerden zarar görmez. İnsan vücudunda oluşan ter ve yağa dayanıklıdır.
- Güneş ışığına dayanıklıdır, oksidasyondan etkilenmez.
- Çok ağır şartlarda, uzun süreli etkilerde elastikiyetinden kaybedebilir. Özellikle mayolarda; uzun süreli tuzlu su muamelesi, klorlu su muamelesi veya güneş ışığı gibi kimyasal bileşimler Lycra'ya zarar verir, elastikiyetini azaltır.
- İnce, ipeksi bir tutumu vardır. Hijyenitesi çok iyidir. Vücutla teması mükemmeldir, giyeni rahatsız etmez.
- Lycra ipliğinin inceliği 22-2.000 dtex arasında, oldukça geniş bir aralıktadır. Hem donuk (mat) iplik olarak, hem de temiz iplik olarak bilinen saydam iplik şeklinde üretilirler. Lycranın şeffaf tipi, boyama prosesinde koyu bir tonlama olduğunda çizgili görünümdeki kumaşlara özel bir efekt verir.
Yuvarlak örme makinelerinde 22, 33, 44, 78, 156 dtex numaralı Lycra iplikleri kullanılır.

Lycra (Likra) Elyafının Kullanım Alanları

Lycra; genellikle mayo, streç giysiler, spor giysiler gibi esneklik gerektiren giysilerde kullanılır. Ancak; Lycra kullanımı ile şifon inceliğinde kumaşların üretiminin mümkün olması, bu elyafın kullanım alanını oldukça genişletmiştir. Özellikle bayan çorapları, mayo, spor giyimde önemli bir kullanıma sahiptir. Dokuma ve örme kumaş üretiminde kullanılabilirler. İç çamaşırı, tıbbi malzemeler, bazı teknik aksesuarlar, Lycra'nın diğer kullanım yerleridir. Lycra kullanımı;
- Malzemenin dökümlülüğünü etkiler,
- Giyside form bozukluklarını, deformasyonu engeller,
- Estetik ve kullanım rahatlığı sağlar.

Lycra (Likra) Karışımları ve Lycralı Tekstil Ürünleri Üretiminde Bazı Noktalar

Tekstil ürünlerinde Lycra, yüksek fiyatı nedeniyle, saf olarak kullanılmaktan ziyade; polies-ter, pamuk, viskon, poliester gibi elyaf çeşitleri ile % 2-20 arasındaki karışım oranlarıyla karıştırılarak kullanılır. Örneğin;
- Poliamid (naylon)/Lycra,
- Pamuk/Lycra,
- Poliester/Lycra,
- Viskon/Lycra,
- Yün/Lycra,
- İpek/Lycra karışımları en çok kullanılan karışımlardır.
Karışım, genellikle kumaş üretimi veya üretim öncesi iplik bazında yapılabilir. Ayrıca, kaplanmış iplik olarak filament elyaf bazında da karışım yapılabilir.
Karışım yapılmasının en önemli nedeni, Lycra’nın pahalı olmasıdır. Bu nedenle; istenilen özelliğin sağlanması açısından minimum Lycra kullanımı yoluna gidilmektedir. Şeffaf olan tipleri kullanıldığında karışımı oluşturan diğer elyaf ile boyamada uyumsuzluk olsa bile sorun yaratmazlar. Diğer halde, ikinci bir boyama işlemi gerekecek ve maliyet artacaktır. Lycra iplikler;

- Monofilament (tek filamentli),
- Multifilament (çok filamentli) veya
- Kaplamalı (nüveli, çekirdekli, ilikli) iplik olarak kullanılabilmektedir.

Monofilament ve multifilament haldeki yalın Lycra; her alanda, dokuma, örme ya da teknik tekstillerde kullanılır. Yalın Lycra iplikler; polimer eriyiğinden elyaf çekme sonucu elde edildikten sonra doğrudan kullanılabilen filament haldeki Lycra'dır. Tek veya çok filamentli bir yapı gösterebilir.
Kaplanmış Lycra ise; dokuma ve çözgülü örme dışındaki örme teknolojisinde kullanılmaktadır. Kaplanmış Lycra iplikler filament haldeki Lycra üzerine çeşitli elyaftan ipliklerin sarılması ile elde edilir.
Bu ipliklerin üretimi ve yapısal özellikleri; Dokuma ve örme kumaşlarda Lycra kullanımı ile ilgili detaylı bilgilere de yer verilmiştir. Lycra ipliklerle kumaş yüzeyi oluşturulması sırasında, gerilim ve kalınlık iyi ayarlanmazsa, kumaş üzerinde sorun çıkabilir. Lycra, kumaş yüzeyinde en az görünecek veya hiç görünmeyecek örgü konstrüksiyonlarında kullanılır. Genel olarak;
- İnterlok kumaşlarda % 3-7,
- Ribana kumaşlarda % 3-4,
- Süprem günlük kumaşlarda % 20-30,
- Süprem iç çamaşırlıkta veya spor giyside % 30-35 civarında Lycra kullanılır.

Lycra Karışımlı Kumaşın Üretiminde Terbiye İçin Önemli Bazı
Noktalar

Lycra içeren kumaşların elastikiyet özelliklerinin korunması açısından, bazı koşullara dikkat edilmesi gerekir.
Terbiye işlemleri sonunda, Lycra'lı çalışmalarda bu parametrelere, elastikiyet özelliğinin de katılması gerekmektedir. Kumaşın istenilen gramaj, en ve elastikiyet değerinde üretilebilmesi için göreceği işlemlerin
Lycra ipliklerin yalın (çıplak) ve kaplanmış halde kullanıldığı kumaş teknolojileri, üretilen kumaşların kullanım alanlarına örnekler.
etkisinin bilinmesi gerekir. Elastik örme kumaşlar, genelde sabit noktadaki enden daha geniş, ağırlığından daha hafif ağırlıkta istenir. Örme makinelerinde Lycra gerilim altında tutulmaktadır. Burada; minimum gerilim ve kumaşın sarma mekanizmasının kumaşı en az uzatacak şekilde ayarlanması önemlidir. Normal standart makinelerde uzatma, ham kumaşın saklanması için tavsiye edilen % 10'luk bir uzamadan daha fazladır. Bu nedenle; kumaşın kontrolden geçirilerek yeniden sarılması gerekir.

Aksi halde; kumaş aktarılmaz, gergin halde depolanırsa, kumaş soğuk fikse olur. Daha sonra istenilen özelliklere ulaşması mümkün olmaz.

- Kumaşın kırışıksız rulo şeklinde sarılması gerekir. Kırışıklı sarılması halinde, yukarıda da belirtildiği gibi soğuk fikse olur, bunlar düzeltilemez.
- Kumaş ruloları birbiri üzerine yığılıp saklanmamalıdır. Pratikte gerilim ne kadar az olursa, kırışıklıkları yok etmek o kadar mümkün olur.
- Lycra'lı karışımın termofikse esnasında sıcaklık etkisi ile sararma özellikleri bilinmelidir. Lycra'lı kumaş, ısı etkisi ile sararmaya müsaittir. Sararma, tipik olarak kırılmış kenarlarda görülür ve daha sonraki terbiye işlemleri sırasında giderilemez. Bu nedenle; kumaşların havası alınmış, kimyevilere karşı ilgisiz, özellikle siyah plastik torbalar içinde saklanması tavsiye edilir.
- Lycra'lı karışımlar iki aydan daha uzun süre depolanmamalıdır. Aksi halde, kat yerlerinde soğuk fikse olayı görülür.
- Doymamış örgü yağları, Lycra'yı etkiler, renkleri solar ve parçalanır.
- Örgü yağlan ve greslerle lekelenmiş ve ön fiksajı yapılmış örgü mallardan bu lekelerin uzaklaştırılması çok zordur.
Sonuç olarak, Lycra'lı karışımlarda iyi bir kumaş üretimi için;
- Örgü makinelerinde gerilim düşük tutulmalı,
- Malzeme düşük gerilimle sarılmalı,
- Depolama kırık izi oluşacak şekilde bekletilmemeli,
- Aynı formda iki aydan fazla bekletilmemeli,
- Kullanılacak örme yağı seçimine özen gösterilmeli,
- Sararma tehlikesine karşı yüksek sıcaklıkta termofikseden kaçınılmalı,
- Sıcak halde germeden kaçınılmalıdır.

Lycra Karışımı Kumaşlarda Terbiye İşlemleri

Lycra'lı karışımların terbiye işlemlerinde, kumaşta elde edilecek nihai boyutsal stabilite ve kıvrılmama özelliği önem taşır. Terbiye işlemlerinin sırası ve sayısı, çeşitli faktörlere bağlıdır. Bu faktörlerin en önemlileri;
- Kullanılan elyaf cinsi,
- Makine seçimi,
- Maliyettir.
Makine seçimi
Yaş işlem/boyama makinesi seçiminin, bitmiş kumaş kalitesi üzerinde büyük etkisi vardır. Yaş işlem, mümkün olduğu kadar az gerilimle yapılmalıdır. Böylece; kumaşın bükülmesi, kırılması, dolayısıyla düzgünsüz boyanması önlenmiş olur.
Yüksek esnetme etkilerinden kaçınmak için; boyama makinelerinde, boyama banyosu ile sevk çıkrığı arasındaki mesafenin kısa olması Lycra'lı karışımlar için önem taşır,
Çok ağır kumaşlar için levent boyama makineleri kullanılabilir,

Düzgün boyama için önemli faktörler

Bunların en önemlileri;
- Kumaşın makineye yüklenmesi,
- Flotte (banyo) oranıdır.
Genelde, Lycra içeren kumaşlar, eş değerdeki % 100 selüloz esaslı (pamuk) kumaşa nazaran

Jet boyama makinesi, Siluro Jet;

a) Kumaş,
b) Kumaş sevk çıkrığı,
c) Kumaş kılavuzu,
d) Düze,
e) Flottede bekletme (yan dolu flotte),
f) Flotte toplama,
g) Filtre,
h) Isıtma,
ı) Flotte dağıtma ana borusu,
j) Her bölmeye giden flotte borusu,
k) Pompa,
1) Flotte hazırlama tankı. Lycralı kumaşların boyanması için boyama teknesi ile çıkrık arasındaki mesafenin kısa olması istenir (MCS).

% 25 kadar daha ağırdır. Örme kumaş toplarının aynı ağırlıkta olduğunu düşünürsek (genellikle 15 kg), makineye alınan kumaşın halat uzunluğunu mümkün olduğu kadar azaltarak

Poliamid/Lycra karışımlarının yaş işlemleri için uygun bir halat yıkama makinesi, WR:
A- Kumaş takılışı,
B- Flotte devridaim borusu,
C- Overflow borusu,
D- Kumaş flottede bekletme teknesi (MCS).
çalışma yapılır. Böylece; kumaşın makinede bir tur atma zamanı kısaltılır. Makineye alınacak parti büyüklüğü, buna göre ayarlanmalıdır. Flotte (banyo) oranının % 20-30 arttırılması, kırışıklık oluşmasının engellenmesi açısından önem taşır.
Banyonun şok bir şekilde soğutulması ile oluşabilecek kırışıklıkların önlenmesi açısından, banyonun boşaltılmadan önce 50ºC'ye kadar soğutulması gerekir.

Pamuk/Lycra Karışımlarının Terbiyesi


Pamuk/Lycra karışımları en fazla kullanılan karışımlardandır. Burada Lycra ipliği;
- Yalın iplik,
- Nüveli iplik (pamuk kaplanmış),
- Nüveli iplik (naylon ile kaplanmış) olabilir. Bu karışımların terbiye işlemi üç temele dayanır.

- Yaş işlemlerden önce ısı fiksesi,
- Yaş işlemlerden sonra ısı fiksesi,
- Isı fiksesi olmadan tüp şeklinde terbiye. işlem sırası, bunlardan hangisinin seçildiğine bağlı olarak değişir.
Yaş işlemden önce ısı fiksesi
İşlem akışı aşağıdaki gibidir:
- Merserize (tercihen),
- Tüp kesme,
- Relaksiyon,
- Isı ile fikse,
- Bazik işlem,
- Ağartma/optik beyazlatma veya boyama,
- Su uzaklaştırma,
- Kurutma,
- Apre
-kurutma (tercihen).

Isı fiksesi için tüp kesme gerektiğinden, yaş işlem, kumaş tekrar dikilmediği takdirde tüp halinde yapılamaz. Bu durum; halat halinde boyama yapıldığı zaman sarılma güçlüklerine neden olabilir.
Bunun yanında, boyama bir levent boyama makinesinde yapılabilir. Elastikiyet kaybını önlemek için leventin sarılması, minimum kumaş geriliminde yapılmalıdır. % 5 veya daha fazla Lycra ihtiva eden kumaşlarda, ön fikse tavsiye edilir.

Termofikse ile sağlanan özellikler

Lycra içeren kumaşlarda, fikse;
- Yaş işlemlerden önce çekmeyi engeller,
- Kenar kıvrımlarını kontrol altına alır,
- Renk akmasını önler.
Eğer yaş işlemlerden sonra fikse yapılırsa; önce yapılmışa nazaran, kumaş stabilitesi daha az, kenarlar daha kolay kıvrılabilir ve daha zayıf bir beyazlık elde edilir. Isı ile fikse; kumaşın mamul ağırlığını belirler, kıvrılmasını önler ve kararlılık sağlar.

Termofikse Koşulları

Normal olarak bu işlem 185-200"C'de 20-45 sn. süre ile yapılır.
Termofikse işteminder düzgün sonuçlar için, kurutma ayrı bir işlem olarak yapılmalıdır. Termofikse koşulları birçok faktöre bağlıdır. İşlem koşullan; genelde Lycra'dan çok karışımdaki diğer bileşene göre belirlenir. Kumaş yapısı ve sıklığı da önem taşır. Örme kumaş;
- Poliamid 6 içeriyorsa 185-190°C'de,
- Poliamid 6,6 içeriyorsa 190-195°C'de,
- Pamuk için 190-200°C'de fikse edilir. Lycralı örme kumaşın termofiksesi; 2000Cye kadar, çok düzgün, homojen bir ısı dağılımı olan ve bu derecede en az 30 sn. tutulabilecek özelliklere sahip uygun bir ramözde mümkündür.
Aynı zamanda ağırlık ve en tespiti için; iyi bir besleme tertibatı, girişte kumaş relaksiyonu için yeterli buharlama ünitesi, çıkışta da soğutma ünitesine sahip olması gerekir. Kenar yapıştırma ve kenar kesme aparatları da gereklidir.Lycra'lı triko kumaşların termofikseleri yapılmış olsa bile, sonuçta çok az da olsa bir toplama gösterirler.

Ramözde İşlem Koşullarının Ayarlanması

Önce bir kumaş örneği termofikse edilir ve kumaş eni saptanır. Sonra 5-10 dakika suda kaynatılır, serbest halde kurutulur ve eni tekrar ölçülür.
Fikseden önce kumaş eni = L, cm Fikseden sonra kumaş eni = L, cm Yıkamadan sonra kumaş eni= L, cm

Egalize-fikse ramözii, Domisse;
A- Kumaş girişi,
B- Eğrilik düzeltici silindirler,
C- Kenar açıcılar,
D- Kumaşı gergefe iğneleme düzeni,
E- Enine açık halde taşınan kumaş,
F- Kenar zamklama düzeni,
G- Kurutma kamaraları.
Ramözün eni = L cm Fikseden önce kumaş ağırlığı = G1 gr/m Fikseden sonra kumaş ağırlığı = G2 gr/m2 ise Ramözdeki avans (fazla besleme) veya germe yüzdeleri şu şekildedir:
L2 G2
100 x ------- x ----- - 100
L1 G1
Pozitif değerler avans, negatif değerler germe miktarını verir. Elastik kumaşlarda hesaplanan besleme yüzdesi, kumaşın ramöze giriş silindirleri öncesindeki uzaması yüzünden gerçek bir besleme olmayabilir. Bu nedenle; ramöze giriş öncesi, gevşek kumaşın kenarı boyunca l m uzunluk işaretlenir ve gerçek besleme nominal besleme ile kıyaslanır. Örneğin; eğer l m'lik uzunluk, % 10'luk fazla besleme sonunda 95 cm geliyorsa, gerçek fazla besleme sadece % 5'tir. Çünkü, kumaş ramöze girmeden önce % 5 gerilmiştir. Yukarıdaki hesap % 100'lük bir ısı fikse verimine dayanmaktadır. Düzeltme yapılması gerekir.

Termofikse Randımanı

Yıkamadan sonra ve önceki enlerin oranı (L1/L2) termofikse randımanını verir. Bu oran, istenilen bir en tespiti için, ham kumaşın ne kadara fikse edilmesi gerektiğini gösterir.
L3
Termofikse randımanı = --------------- veya
L2

L3
L2 =--------------—---------------'dir.
Termofikse randımanı
Örneğin; bir kumaş numunesi 180 cm'den, yıkama sonrası 164 cm'ye toplarsa ve bitmiş en 170 cm isteniyorsa kumaş ramözde kaç cm'ye açılmalıdır?
164
Termofikse randımanı =------------------- = 0,91
180

Açılması istenen en;
170
L, =-----------= 186 cm olur.
0,91
Bu sonuç; işletme koşullarında kontrol edilerek en iyi değerler tespit edilmelidir. Çünkü; yaş işlemlerdeki uygulama koşulları, kumaşın boyuna uzama oranını değiştireceğinden, ayarlamaların her işletmenin çalışma koşullarına göre yapılması gerekir.
Isı fiksesinin önce yapılması durumunda; daha sonraki kurutmanın ısı fiksesi sırasında uygulanan uzunluk ve genişlik ayarlarına hemen hemen eşit ayarlarda yapılması gerekir. Bu durum; yaş işlemler sırasındaki gerilimlerden kaynaklanan boy uzamaları ve en daralmalarını giderir. Daha iyi bir boyutsal stabilite ve kıvrılmama özelliği sağlar.



Yaş işlemlerden sonra ısı fiksesi
Burada işlem sırası aşağıdaki gibidir:
- Merserize (tercihen),
- Bazik işlem,
- Ağartma/optik beyazlatma veya boyama,
- Su uzaklaştırma,
- Tüp halinde açma,
- Kurutma,
- Isı ile fikse,
-Apre maddesi ile emdirme, kurutma (tercihen).

Tüp şeklinde merserize; Lycra/pamuk kumaşlarda parlaklığı, boyutsal stabiliteyi ve boyar-madde alımını arttırmak için kullanılır. Bu işlem; 360Be'lik sudkostik ile 150C'de 2 dakika kadar uygulanır. İlk yıkama soğuk su ile yapılmalıdır.

Ağartma veya boyama; bir haspel ya da jet makinesinde kumaş açılmamış tüp şeklinde iken, halat halinde yapılır.
Diğer işlemlerde olduğu gibi; bu metotta da, yaş proses sırasında kumaş geriliminin minimum olması esastır. Aksi halde; düzgün olmayan bir esneme kaybı meydana gelir.

Kurutma, fikseden önce tumbler kurutma makinesinde yapılabilir. Ya da kumaş önce açılır, sonra ramözde kurutulur. Ramözde işlem, gevşek özellikli bir kumaş vermelidir. Ramözün genişlik ve avans verme ayarları önceden belirlenmelidir.

Bu metodun dezavantajı; fikse sırasında renk kaybı olabildiğinden, beyazlık hiçbir zaman, ağartmanın ısı fiksesinden sonra yapıldığı durumda elde edilen beyazlık kadar iyi değildir. Isı fiksesinin önce yapılması durumunda; daha iyi beyazlıklar sağlanır ve kumaş daha hafif olur. Kumaşın yıkamadaki stabilitesi ise daha az olur.
Isı fiksesinin yaş işlemden önce yapıldığı metoda kıyasla bu metod; aynı ısıtma şartlarında kıvrılmaya karşı, biraz daha iyi, özellikle daha ağır kumaşlar vermeye eğilimlidir. Eğer, ısı fiksesinden sonra bir proses daha mevcutsa (apre + kurutma); kumaş, ısı fiksesi sırasında tespit edilen boyutların ötesine gerilmeden işlem yapılmalıdır. Aksi halde, kumaş daha az kararlı ve kıvrılmaya eğilimli olur.

Tüp şeklindeki kumaşa ısı fîksesiz muamele

Bu metod; Lycra içeren nüveli ipliklerle örülmüş kumaşlara uygulanabilir. İşlem sırası;
- Halat halinde bazik işlem,
- Ağartma/optik beyazlatma veya boyama,
- Sıkma/yumuşatma,
- Avanslı beslemeli olarak gerilimsiz kurutma,
- Buharlama ve kalandırlayarak istifleme (roliğe sarılmaz) şeklindedir.
Bu esasa göre çalışmada; ısı fiksesi olmadığından, amaçlanan kumaş ağırlığı, uygun iplik ve ilmek sıklıklarını seçerek, örme sırasında konstrüksiyon yoluyla elde edilmelidir. Kurutma sırasında fazla beslerken hiçbir en kontrolü olmadığından, yaş işlemler sırasında, bunu telafi edecek bir çekme olmaz. Sonuç olarak; üretilen kumaşta boyuna çekme yüzdeleri yüksek olur.

Bu yüksek çekmeler aşağıdaki yollarla azaltılabilir:

- Kurutma sırasında minimum boyuna gerilim uygulamak,
- Gerilimsiz kurutmadan iki kez geçirmek,
- Sıkma silindirleri yerine santrifüj kullanılmak.
Bu metod; örme/terbiye/kesim'den oluşan entegre tesislerde, nüveli Lycra ipliklerden yapılmış kumaşlar için kullanılabilir. Yalın veya kaplanmış Lycra ipliklerden yapılmış kumaşlarda, tatmin edici sonuçlar vermez. Çünkü; fikse olmamış kumaşlarda kıvrılma eğilimi daha yüksektir.

Yaş İşlem


Lycra üretimi sırasında kullanılan büküm yağları, örme işleminde kullanılan örgü yağlan gibi kirlerin uzaklaştırılması gerekir. Bunun için; kumaş, yağların oksidasyonuna olanak vermeden, örmeden sonra hemen yıkanmalıdır. Lycralı kumaşların yıkanmasında, flotte oranı en az 1:20 olmalıdır.

Yumuşak su kullanılmalıdır. 50°C\'deki banyoya, gerekirse sertlik gidericiler (iyon tutucular) ilave edilir. Yıkama reçetesi aşağıdaki gibidir:
l gr/lt Trisodyumfostat veya 2 gr/lt
Sodyumkarbonat 1-2 gr/lt Non-iyonik deterjan Kumaş 50°C\'de birkaç dakika muamele edilir. Daha sonra banyo sıcaklığı 15 dakikada 80\"C\'ye çıkarılır. Bu temperatürde 30-45 dakika işleme devam edilir. Banyo 50°C\'ye soğutulur ve boşaltılır.

Daha sonra nötr olana kadar, sıcak ve soğuk durulama yapılır.
Eğer, kumaş çok fazla kirlenmiş ve yağlanmış ise, ham kumaş termofikse yapılmadan ve depolanmadan önce, yukarıdaki banyoya emülsi-ye edilmiş bir solvent ilave edilerek, 80\"C\'de 30 dakika muamele edilir. Daha sonra kumaş ikinci bir banyoda;

l gr/lt Non-iyonik deterjan/emülgatör ile 80°C\'de, 20 dakika solvent artıklarını gidermek için yıkanır.

Pamuk/Lycra karışımlarında; pamuklu kumaş, için uygulanan alkali işlem -t- peroksit ağartması uygulanabilir.
Ancak; Tip 128 C ester bağlı olduğundan, sıcak alkali proseste zarar görür. Bunun dışındaki Lycra tipleri, alkali yıkama ve alkali peroksit ağartmasına dayanıklıdır. Klorlu ağartmalar ve perasetik asitli ağartmalar Lycra\'ya zarar verir.

Poliamid içeren Lycralı kumaşların ağartılma-sında, poliamidi oksidasyona karşı korumak için peroksit ağartma banyosuna 0,5 gr/lt Pro-ventine 7 (Degussa) veya benzeri madde konur.

Lycra Karışımlı Kumaşların Boyanması

Lycra elyafı, özellikleri itibari ile (Lycra T 128 C dışında) soğuk veya sıcak boyama banyolarına göre boyanabilmektedir. Çok yaygın bir karışım olan selüloz/Lycra karışımları için, şeffaf (transparan) ve parlak Lycra kaliteleri tavsiye edilmektedir. Şeffaf ve parlak Lycra\'nın kullanılması, örgü dokusundan kaynaklanan ve özellikle malzeme koyu renge boyandığında ortaya çıkabilecek kötü görüntüyü engeller. Mat Lycra, pamuk ve poliamidle kaplanmadıkça pek tavsiye edilmez.

Lycra, pamuk ve naylon içeriyorsa, üniform bir renk elde etmek için pamuk ve naylonun boyanması gerekmektedir. Lycra\'nın da boyanıp boyanmayacağı, kumaştaki Lycra\'nın örtülme derecesine bağlıdır. Nüveli ipliklerde bu hemen hemen tamdır. Kaplanmış ipliklerde daha az, yalın Lycrada en azdır. Bu durumda; mat Lycra yerine şeffaf Lycra kullanılması, boyamada rahatsız edici görünüm oluşması eğilimini azaltır. Lycra elyafının birçok boyarmaddeye karşı afinitesi vardır. Bunlar; asit, metal kompleks, dispers, küp leuko ester, bazı reaktif boyarmaddeler ve çok az direkt, kükürt ve küp boyarmaddeleridir.

Bu boyarmaddelerin Lycra üzerindeki haslıkları ve boyarmadde nüfuziyeti, Tablo 4\'te verilmiştir.
Karışımda kullanılan elyaf çeşidine göre boyarmadde seçimi yapılır (Tablo 5). Örneğin;
- Naylon/Lycra karışımlarında; asit, metal kompleks,
- Pamuk/Lycra karışımlarında; seçilmiş reaktif veya kükürt boyarmaddeler,
- Poliester/Lycra karışımlarında; dispers boyarmaddeler seçilir.
Boyarmaddeler, karışımdaki diğer rengi Lycra\'dan daha koyu boyuyorlarsa, mat Lycra arada sırıtacaktır. Buna karşılık, şeffaf ve parlak lycra kumaşta sırıtmaz, daha yüksek haslıklar verirler.
Selüloz/Lycra karışımlarında; reaktif boyarmaddeler ve kükürt boyarmaddeleri tercih edilir. Bu karışımların boyanmasında; boyarmaddenin zayıf nüfuziyetinden kaynaklanan düz-günsüz boyama, halat şeklindeki çalışmalarda ve şok soğutmada kırık izleri oluşur.

Tablo 4 : Çeşitli boyarmadde sınıflarının Lycra elyafı üzerindeki haslıkları.





Tablo 5 : Lycra karışımları için uygun boyarmadde sınıfları





Lycra karışımlarının boyanmasında da bu koşullar aynen geçerlidir.
Su uzaklaştırma işleminde, kırık tehlikesi nedeniyle santrifüjleme yerine sıkma tercih edilmelidir. Santrifüj kullanılacaksa, fazla yükleme yapılmamalıdır



Lycra Karışımlı Kumaşların Basılması


Lycralı kumaşların baskısında, boyanması için önerilen boyarmadde çeşitleri kullanılır. Baskı reçeteleri ve işlem koşulları, karışımdaki ana elyaf cinsine göre belirlenir. Poliamid/Lycra, poliester/Lycra, poliakrilnit-ril/Lycra, yün/Lycra, ipek/Lycra karışımlarının basılmasında kullanılabilecek bir baskı reçetesi aşağıda verilmiştir.
Tiacet dispersiyon boyarmaddeleri (Lamberti) ile baskı reçetesi:
x gr Boyarmadde 50 gr Üre ygr Su
450-500 gr Printex BF 15 (% 9-10) Printex BF (% 15-16) Indalca PA (% 9) 30 gr Amonyum sülfat/tartarat (1:2)
10 gr Köpük kesici
1000 gr
Baskı — Kurutma — Fikse (102\"C\'de l dak.) -» Yıkama.

Lycra Karışımlı Kumaşların Apresi

Birçok halde, Lycra karışımlarında hiç yaş apre uygulanmaz. Ancak; bazı durumlarda karışımdaki esas elyaf için bazı apreler gerekebilir. Örneğin; pamuk/Lycra karışımlarında bir yumuşatıcı aplikasyonu ya da dokuma kumaşta stabiliteyi sağlamak ve kıvrılma eğilimini azaltmak için apre gerekebilir.
Dikiş kolaylaştırıcı apre, reçine apresi uygulanabilir.
Reçine apresinde, magnezyumklorür katalizatörü yerine organik bir katalizatör kullanımı önerilir.
Kumaş, esneklik özelliklerinin korunması açısından gerilimsiz halde kurutulur. Yuvarlak örme kumaşta tüp kesme yapılır ve 190-200°C\'de 45 sn. termofikse edilir.
Eğer, kumaş boyama öncesi termofikse edilmişse önce kumaş kendi halinde açık en kurutulur ve sonra ramözde 150\"C civarında fikse edilir.
Lycralı karışımlara; şardonlama, zımparalama, makaslama, kalandırlama gibi işlemler uygulanabilir. Dikkat edilecek hususlar;
- Bu işlemlerde en az gerilimle çalışılması ve
- Malzeme sıcakken gerdirme yapılmamasıdır.

Poliüretanın Tekstilde Diğer Uygulamaları

Poliüretan; elastomer elyaf olarak kullanımı dışında, kaplama maddesi, sünger (köpük) ve köpük iplik olarak da önem taşır.
Poliüretan köpük, sünger
Poliüretandan lif yanında köpüklü maddeler de (Moltopren) üretilir. Üzerine poliüretan püskürtülmüş bileşik (halı sırtı kaplaması), tafting halılarını % 40 oranında hafifletir. Kaplama işleminde harcanan enerji çok daha düşüktür. Belirli yapıştırıcıların kullanılması halinde, çıkarmak ve yeniden yapıştırmak mümkündür.
- Kaplama % 100 oranında daha elastiktir ve eskime belirtileri göstermez.
- Dayanımı, ses titreşimlerini boğma özelliği, buhar difüzyonu (yayılma özelliği) ve boncuklanma dayanımı daha iyidir.

Poliüretan sünger, kuvvetli asidik ortamda (pH 2\'de) asit boyarmaddeleri ile boyanabilir. pH 2 sülfürik asit ile ayarlanır. Daha yüksek pH\'larda (pH 5-5,5) istenilen renk koyuluğu elde edilemez.
Çünkü; boyarmaddenin bağlanabileceği + yüklü amido grupları, ancak pH 2 ve daha düşük pH\'larda oluşmaktadır. Boyamaya 400C\'de başlanır ve sıcaklık 90°C\'ye yükseltilerek 30 dakika boyamaya devam edilir.
Poliüretan köpük iplik
Poliüretan köpük bloklarından kare ya da dikdörtgen enine kesitlerle kesilen çok hafif, çok olgun, ısı tutucu, hacimlilik elastikiyeti olan, kimyasal açıdan dayanıklı, ancak kopma ve yırtılma dayanımı az ipliklerdir.
- İzole edici tekstil mamullerinde, iç astar ya da dolgu malzemesi olarak,
- Normal tekstil malzemelerinden yapılan taşıyıcı maddeye ilave edilerek, yer döşemelerinde ve pantolon ile etek kemerleri için kullanılan özel bantlarda kullanılır. Bunların kaymamalarını sağlar.

2. DİĞER ELASTOMER ELYAFLAR


Poliüretan (spandex, Lycra) dışındaki elastomer lifleri;
- Kauçuk, elastodyen,
- Anideks,
- Naylon/spandex bikomponent elyafıdır.

2.1. Kauçuk

Kauçuk; değişik tropik ağaçların kabuklarının çizilmesi ile elde edilen sütün, beraberinde çıkan maddelerin (su, yumurta akı, reçine ve tuz) çökeltilmesi ve kurutulması ile elde edilen bitkisel üründür.
Kimyasal yapı olarak polilsopren olan kauçuk, lastik ipliklerinin ve lastiğin hammaddesini oluşturur.
Doğal ya da sentetik kauçuktan elyaf tabakası oluşturularak kauçuk elyafı üretilir. Buna; elastodiyen elyaf da denir. Polilsopren moleküllerinin yüksek derecede katlanmış olarak yerleşmesi nedeniyle, bu lifler çekildiklerinde molekül katlarının açılarak doğrulma eğilimi göstermesi sonucu yüksek derecede esnerler. Uzatma etkisi ortadan kaldırıldığında moleküller tekrar eski pozisyonlarına dönerler.
Sentetik kauçuk, ticari olarak 1920'lerde üretilmesine rağmen önem kazanamamıştır. Bugün, kauçuk elyaf çok az kullanılır. Daha esnek olduğu için, esneklik gerektiren mamullerde, kauçuk yerine spandex (Likra) elyafı kullanılır.
Kauçuktan oluşan elyaf aşağıdaki kategorileri içerir:

1) İçindeki elyaf oluşturan maddesi doğal kauçuk, poliisopren, polibütadien, hidrokarbonlar ve dienlerin kopolimerleri ya da amorf poliolefinler gibi bir hidrokarbon olan imal edilmiş bir elyaftır.
2) Elyaf oluşturan maddesi, ağırlıkça en fazla % 50 en az % 10 akrilonitril birimlerinden oluşan akrilonitril ve bir dienin (butadien gibi) ko-polimeri olan, imal edilmiş bir elyaftır (CH2-CH-CN-). Bu kategoriye giren elyafın jenerik tarifleri için lastril terimi kullanılabilir.
3) İçindeki elyaf oluşturan maddesi bir poliklo-ropren ya da kloroprenin bir kopolimeri olan ve ağırlıkça en az % 35'i (elyaf oluşturan maddenin) kloropren birimlerince oluşturulan insan yapısı yapay elyaftır. (-CH2-C-CI=CH-CHr).

Kauçuk elyafı eldesi

Lateks halinde emülsiye edilen kauçuklar; vulkanize maddeleri, kimyasal katalizörler, oksidasyon önleyiciler, dolgu maddeleri ve diğer materyalleri içerirler.

Polimer elyaf halinde çekilir, koagüle edilir ve elyaf halinde kesilir. Çapraz bağlantı için ısıtılır. Kauçuk elyafının lineer yoğunluğu, diğer insan yapısı liflere göre yüksektir. Çapraz bağlanan kauçuklarda hidrokarbon zincirleri katlanmış durumdadır. Ancak, gelişigüzel ve amorf şekilleri vardır. Periyodik olarak, kükürt veya diğer çapraz bağlantı maddeleri ile yanındaki polimer zincirine bağlanır. Gerildiğinde amorf bölgedeki molekül zincirleri açılır, düzleşir ve çapraz bağlar tarafından tayin edilen elastik sınıra kadar daha kristalin bir yapıya ulaşır. Dinlendirmede, moleküler zincirler daha düşük enerji seviyeli amorf durumuna döner. Kesitleri elyafın çekilmiş veya kesilmiş olmasına bağlı olarak kare veya yuvarlaktır.

Kauçuk Elyafının Fiziksel Özellikleri

- Yaş ve kuru sağlamlığı 0,5-1 gr/denye (4,5-9 gr/tex)'dir.
- Kopma uzaması % 700-900 arasında değişir. Yüksek uzamalarda dahi tam elastikiyet gösterirler.
- Boyutlarından dolayı oldukça katı, ancak rezilyens özellikleri yüksektir.
- Yoğunluğu 0,95-1,1 arasındadır.
- Hidrokarbon oluşları nedeniyle suyu absorbe etmezler ve standart koşullarda nem almaları O'dır.
- Isı iletkenliği kötüdür, ancak iyi ısı ve elektrik izolatörüdür.
Kauçuk Elyafının Kimyasal Özellikleri
- Moleküldeki aşırı doymamışlık nedeniyle, elyaf kimyasal çözeltilerden etkilenir. Konsantre sülfürik asit, nitrik asit gibi asitler, hidrojenperoksit ve sodyumhipoklorit gibi oksitleyici maddeler elyafı yüksek sıcaklıkta etkilerler.
- Biyolojik maddeler, kauçuk elyafı etkilemez.
.- 1000C'nin üzerindeki sıcaklıklarda veya güneş ışığına maruz kalması halinde oksijen nedeniyle ayrışma hızlanır. Özellikle havadaki ozon ve dumandan etkilenir.
- Yıkama ve kuru temizlenebilirle özellikleri ortadır.
- Düşük nem emmesi nedeniyle kolaylıkla kururlar. Ancak, elyafın ütülenmesine dikkat etmek gerekir. 1000C'nin üzerinde ısıtılırsa yumuşar.
- Kolaylıkla yanar, ancak kendi kendine sönme eyilimi vardır.

2.2. Anidex Elyafı

Anidex elyafı, 1970 yılında Rohm & Haas firması tarafından Anim adıyla piyasaya çıkarılmıştır. Ancak; kullanım özelliklerinin spandex elyafına göre farklılık göstermemesi ve ekonomik olarak üretilememesi nedeniyle artık üretilmemektedir.

Anidex elyafı; elyaf oluşturan maddesi ağırlıkça % 50 oranda, bir ya da daha çok akrilik asit ve monohidrik alkolün esterinden meydana gelmiş, uzun zincirli sentetik polimerdir. CH2=CH-COOH,

Anidex Elyafının Eldesi

Anidex; akrilat esterlerinin N metilolakrilamid gibi reaktif çapraz bağlanabilen komonomerle-rinin polimerizasyonu ile meydana gelir. Meydana gelen kopolimer emülsiyonu dolgu maddeleri ile karıştırılır ve polimer zincirlerinin çapraz bağlanması ve elastomerik özelliklerin sağlanabilmesi için ısıtılır. Hafif, elastomerik, filament haldeki doğal kauçuk gibi uzayıp eski haline dönme özelliğine sahip yapay bir elyaftır.

Anidex Elyafının Özellikleri

- Elyafın yapısı ve elastomerik davranışı span-dex ve kauçuğa benzer. Ancak, anidex'in kopma uzaması bu elyaflardan daha düşüktür. Kesit yuvarlaktır.
-Yoğunluğu 1,22'dir.
- Standart koşullarda % 0,5 nem içerir.
- Işığa, ısıya ve kimyasallara spandex ve kauçuktan daha dayanıklıdır.

2.3. Naylon / Spandex Bikomponent Elyaf

Yanyana çekilmiş naylon ve spandex'ten oluşur. Elyaf, özel düzelerden yaş lif çekim metodu ile üretilir. Çekim sırasında naylon kısmı gerilir ve moleküler olarak oryante olur. Bu sırada spandex kısmı uzar. Dinlenme sırasında spandex kısmı toplanırken, naylon olduğu gibi kalır.
Bu şekilde üretilen elyaf; çok iyi esneklik ve mukavemet özelliği gösterir. Naylon nedeniyle kolayca boyanır.

Özellikle çorap ve külotlu çoraplarda destekleyici olarak, elastikiyet ve mukavemetin gerektiği yerlerde kullanılır.


3. LİKRA İPLİKLERİNİN ÇIPLAK VE KAPLANMIŞ HALDE KULLANILDIĞI KUMAŞ TEKNOLOJİLERİ VE ÜRETİLEN KUMAŞLARIN KULLANIM ALANLARINA ÖRNEKLER.

Bunlar;
1- Yalın likra iplikler,
2- Kaplanmış likra ipliklerdir.

3.1. Yalın (çıplak fîlament) likra iplikler

Polimer eriyiğinden elyaf çekme sonucu elde edildikten sonra doğrudan kullanılabilen fîlament haldeki likradır. Tek veya çok filamentli bir yapı gösterebilir.

Sentetik elyafların elde edilmesinde geçerli olan özellikler likra için de aynıdır. En basit şekilde düzeden çıkan (delik sayısı kadar) elyaf sayısı, elde edilecek iplikteki filament sayılarını belirler.
Elyaf çekimi sonrası iplik direkt olarak kullanılabilir.

3.2. Kaplanmış likra iplikler

Filament haldeki likra üzerine çeşitli elyafların sarılması ile kaplanmış (nüveli, çekirdekli, özlü, ilikli) iplikler elde edilir. Kaplanmış iplikler çeşitli amaçlarla kullanılmak üzere üretilir.

Kaplanmış iplikte çekirdek olarak likranın kullanımı ipliğe elastik bir özellik kazandırır. Likra üzerine sarılan ipliğin özelliği de kullanıma yansır. Örneğin; pamuk kaplama sonucu elde edilen iplikte pamuk özellikleri de gözlenir. Jean streç kumaşların üretiminde bu tür ipliklerin kullanımıyla elastik yapıda ve pamuk ipliğinden elde edilmiş hissi veren kumaşlar üretilir. Çeşitli şekillerde kaplanmış iplik elde edilir:
a) Tek ve çift kaplamalı likra iplikler,
b) Eğrilmiş zarflı likra iplikler,
c) Düzensiz kaplamalı likra iplikler.

3.2.a. Tek ve çift kaplamalı likra iplikler:

Filament likra üzerine sarılmış filament iplikten oluşur. Kaplama yani sarım iplikleri elastik değildir. Likra üzerine bir sarım veya iki sarım yapılabilir. Elde edilen kaplamalı iplikte, dışa sarılan ipliğin özellikleri kendini gösterir. Aynı zamanda elastiktik özelliği de varlığını sürdürür.
Çift kaplamalı ipliklerde birinci sarım elastikiyeti kontrol altına alırken, ikinci sarım da birinci sarımın bükümünden dolayı oluşan yönlenmeyi dengelemek için kullanılır. Birinci sarımda örneğin sağ yönlü bir bükülme varsa (Z yönünde sarım), ikinci sarımda sol yönlü bir bükülme oluşturmak için sarım (S yönünde sarım) uygulanır. Bu şekilde sağ yönlü bükülme ile sol yönlü bükülme birbirini dengeler

Kaplanmış likra ipliklerinin büyütülmüş şematik görünüşü ve yapısındaki ipliklerin gösterilmesi;

a) Kaplanmış ipliğe elastik-lik özelliğini veren likra filament iplik, b) Likra
filament iplikteki elastikiyeti kontrol altında tutan birinci sarım ipliği, c) Birinci sarım ipliğinin oluşturduğu yönlenmeyi ortadan kaldırmak ve dengelemek için sarılan ikinci sarım ipliği. İkinci sarım ipliği, birinci sarım ipliğiyle ters yönde sarılır (Du-Pont).


İplikte gerilme durumu olduğunda kaplama iplikleri açılır Genel olarak kaplanmış iplikler, bir filament ipliğin çevresinde başka bir veya birden fazla ipliğin spiral şekilde sarılması ile elde edilir.
Kaplanmış ipliklerde sarım şekilleriyle güzel efektler verilir. Örneğin en basit şekliyle gevşek bir sarım yapılarak bütün ipliklerin renklerini ve yüzey yapılarını kullanarak değişik bir görüntü sağlanabilir


Kaplanmış likra ipliklerin germe altında büyütülmüş şematik görünüşü ve yapısındaki ipliklerin gösterilmesi; a) Kaplanmış ipliğe elastiktik özelliğini veren likra filament iplik, b) Likra filament iplikteki elastikiyeti kontrol altında tutan birinci sarım ipliği, c) Birinci sarım ipliğinin oluşturduğu yönlenmeyi ortadan kaldırmak ve dengelemek için sarılan ikinci sarım ipliği. İkinci sarım ipliği birinci sarım ipliğiyle ters yönde sarılır (Du-Pont).


Kaplanmış likra ipliklerin germe altında büyütülmüş görüntüsü ve germe sebebiyle oluşan uzama sonrası iplikteki incelme (Du-Pont).
Kaplamalı iplikler çeşitli dokuma ve örme kumaşlarda kullanılır. Örneğin; pantolonlarda, spor kıyafetlerde, örme kıyafetlerde-ve çorap gibi mamullerde esneklik kazandırmak açısından kullanılmaktadır.

Çift kaplamalı iplikte şematik ve büyütülmüş şekliyle yüzeyde oluşan efekt görüntü. Bu tür bir iplikte ortadaki likra iplikleri ve dıştaki spiral sarımlı iplikler farklı renkte görülmektedir. İplikte gerilme ve uzama oluştuğunda sarım iplikleri açılır ve oradan likra iplik görünür. Bu şekilde her üç ipliğin oluşturduğu kompozisyon güzel bir görünüm sağlar ve gerilme derecesine göre görünüm değişiklik gösterir (Du-Pont).

3.2.b. Eğrilmiş zarflı likra iplikler

Likra üzerine elastik olmayan elyAfların eğirilmesi ile oluşan ipliklerdir. Pamuk, keten, yün, ipek, naylon, orlon vh. gibi elyaflar kullanılır. Bu şekilde eğrilmiş iplikte dış yüzeydeki doğal veya yapay elyaf özelliği yanında likra sayesinde bir de yüksek elastikiyet özelliği kazandırılmış olmaktadır Eğrilmiş zarflı likra iplikler çeşitli örme ve dokuma kumaşlarda kullanılır. Her türlü günlük kıyafetlerde, spor kıyafetlerde, blue jean, gabardin gibi dokuma mamullerde, örme mamullerde, iç giyimde, hafif giysilerde vb. gibi birçok mamulde kullanılmaktadır.

Eğrilmiş zarflı likra iplik ile klasik eğrilmiş ipliklerin büyütülmüş şematik görüntüleri ve karşılaştırılması; A- Klasik eğrilmiş ipliğin büyütülmüş şematik görünüşü ve iplikte elyafların yerleşimi; a) İpliği oluşturan kesikli eğrilmiş elyaflar, B- Eğrilmiş zarflı likra ipliğin büyütülmüş şematik görünüşü ve ipliği oluşturan elyafların yerleşimi; a) İpliğe esneklik özelliğini kazandıran likra filament, b) Filament likra etrafında eğrilmiş elyaf zarfı. İplikte dış zarf kısmını oluşturmak için eğrilen elyaflar doğal veya yapay olabilir. Zarf tabakadaki elyaf özellikleri ipliğe aynen yansır (Du-Pont).

3.2.c. Düzensiz kaplamalı likra iplikler

Düzensiz şekilde kıvrımlı, elastik olmayan çok filamentli iplik, likra üzerine karışık bir şekilde uzunlamasına sarılır.

Klasik eğrilmiş iplik ile eğrilmiş zarflı likra ipliğin büyütülmüş görüntülerinin karşılaştırılması.
A- Klasik eğrilmiş ipliğin büyütülmüş görüntüsü
B- Eğirilmiş zarflı likra ipliğin büyütülmüş görüntüsü (Du-Pont).

Klasik eğrilmiş iplik ve eğrilmiş zarflı likra ipliklerin gerilme sırasında aynı oranda büyütülmüş görüntülerinin karşılaştırılması; A- Klasik eğrilmiş iplikte germe ve uzama, bu esnada meydana gelen incelmenin görünüşü, B- Eğrilmiş zarflı likra iplikte germe ve uzama, bu esnada meydana gelen incelme ve yapısal değişiklik. İncelme derecesi aynı zamanda iplikteki uzama derecesini de belli eder (Du-Pont).

Dış yüzeye kaplanan iplik kıvrılmaya meyilli olduğundan serbest halde iken karışık kıvrımlar oluşturmuş şekildedir. Bu ipliklerin eldesinde düzensizlik ve karışıklığı desteklemek için hava jetli sistemler kullanılır

Düzensiz kaplanmış likra ipliklerin büyütülmüş şematik görünüşü ve yapıyı oluşturan filamentler; a) İpliğe esneklik özelliği veren likra filament, b) Likra üzerine karışık şekilde kaplanmış filamentler (Du-Pont).
Bu tür iplikler çeşitli örme ve dokuma mamullerde kullanılırlar. Örneğin çoraplarda, elastik özellik istenen kumaşlarda, kaygan yüzeyli elastik kumaşlarda vs. kullanılır.


Düzensiz kaplanmış likra ipliklerin germe sırasındaki büyütülmüş görüntüsü. Germe ve uzama esnasında iplik yapısında meydana gelen değişiklikler. İplikte incelme ve düzensiz şekilde kaplanmış filamentlerin düzenli hale gelmesi durumu (Du-Pont).

Dokuma Ve Örme Kumaşlara Likra İle Elastikiyet Kazandırma


Likra iplikler; elastik ve streç özellik kazandırması için kumaş yapılarına eklenirler. Tayt, body, t-shirt, streç etek ve pantolon, mayo, çorap, içgiyim vb. gibi tekstil mamullerine likra iplikler yardımıyla elastikiyet özelliği kazandırılır.

Kumaşların üretiminde likra iplikler kullanırken bazı noktalara dikkat edilmesi gerekmektedir.

Öncelikle kumaş yapısı oluşturulurken kullanılan likra iplikte gerginlik ayarı önemlidir. Gerginlik iyi ayarlanmalıdır. İyi ayarlanmazsa kumaş yapısında aşırı gerginlikten dolayı bozulmalar olur, gevşek bırakılırsa likra iplik kumaş yüzeyine çıkar ve verilmek istenen elastikiyet özelliği kaybolur. Örneğin dokumada likra iplikler bu yüzden tek başlarına kullanılamamaktadırlar. Temel dokuma ipliğiyle belirli gerginlikte katlanarak kullanılır. Likranın inceliği, üretilecek kumaş yapısına ve yapıyı oluşturan diğer ipliklere uyumlu olmalıdır. Kumaş yapısına uyum sağlamayan likra iplikler gerginlikle ilgili sorunlar yaratabildiği gibi, kumaş görünümünde de bozukluklar oluşturulabilir. Örneğin; aşırı kalın likra iplikler kumaş yüzeyinde ön plana çıkar ve görünümü etkiler. Kumaş yapısına göre daha ince olanlar ise iyi bir elastikiyet sağlamada yetersiz kalır. Ayrıca likra, örneğin, pamuklu bir kumaş üretiminde karışım olarak kullanılmışsa, boyama sırasında pamuğu boyayan boyarmaddelerle boyanmaz. Bu durumda boyanmayan likra iplikler kumaş yüzeyinde düzensiz bir şekilde ön plana çıkar, kırçıllı bir yüzey oluşur görünümü bozulur. Bu şekilde boyanmayan likra iplikler kumaş yüzeyinde sırıtır. Düzelmesi için likranın boyanabildiği boyarmaddelerle ikinci bir boyama işleminden geçirilmesi gerekir. Bu da boyama maliyetini iki kat artırır. Gerginlik ayan için makinelerde (yuvarlak örmede) özel aparatlar kullanılır ve likra bu aparatlardan makineye beslenir.

Aşağıda bazı kumaş yapılarında likranın kullanımı incelenmiştir:

- Atkılı örme kumaş yapısında likra kullanımı.
- Çözgülü örme kumaş yapısında likra kullanımı.
- Dar kumaş yapısında likra kullanımı.
- Dokuma kumaş yapısında likra kullanımı.

3.3.1. Atkılı Örme Kumaş Yapısında Likra Kullanımı

Atkılı örme kumaş üretiminde filament likra ve kaplanmış likra iplikler kullanılır. Kumaş üretimi sırasında makineye likra, temel örme ipliğiyle birlikte veya tek başına da verilebilir.
Yalın (çıplak) likra özellikle hafif kumaşlarda, elbiselerde ve spor giyimde kullanılır. Kaplanmış likra iplikler, çoraplarda, örme mamullerin çeşitli bölümlerinde (kol ağzı, şeritler, yaka) çeşitli, hafif kumaşlarda ve iç giyimde vs. kullanılır.
Atkılı örme kumaşlarda (gerek yuvarlak örme makinelerinde, gerekse düz örme makinelerinde üretilmiş olsun) enine ve/veya boyuna elastikiyet elde etmek ve kumaşta meydana gelen uzama, gerilme, deformasyon vb. gibi etkiler sonrasında eski formunu koruma amacıyla likra iplikler kullanılmaktadır

3.3.2. Çözgülü Örme Kumaş Yasında Likra Kullanımı

Likra, çeşitli çözgülü örme kumaşlarda kullanılarak kumaşa son derece yüksek elastikiyet özelliği kazandırır. Elastikiyet etkisi kumaş eninde ve/veya boyunda olabilir

Örme kumaş yapısında yüksek elastikiyet elde etmek için likranın kullanılmasına örnek olarak rib konstrüksiyonlu bir lastik örgüde likra ipliklerin kullanılması ve bu şekilde özellikle enine elastikiyetin arttırılmalıdır. Elastikiyeti sağlayan likra iplik, b) Temel örme ipliği (Du-Pont).
Örme kumaş yapısında yüksek elastikiyet elde etmek için likranın kullanılmasına örnek olarak single jarse (süprem) örgüde likranın temel örme ipliğiyle birlikte iki sırada bir verilerek kullanılması; a) Elastikiyeti sağlayan likra iplik, b) Temel örme ipliği (Du-Pont).

Çözgülü örme kumaş yapılarında likranın kullanılmasına örnek olarak yapısında likra kullanılmış raşel örgü konstraksiyonu. Kumaş boyunca yüksek elastikiyet sağlanır. Kumaş eni yönünde elastikiyet sınırlıdır; a) Elastikiyeti sağlayan likra iplik, b) Temel örme ipliği (Du-Pont).

Çözgülü örme kumaş yapısında likranın kullanılmasına örnek olarak yapısında likra kullanılmış trikot örgü konstraksiyonu. Her yönde elastikiyet sözkonusudur; a)Elastikiyeti sağlayan likra iplik, b) Temel örme ipliği (Du-Pont).

3.3.3. Dar Kumaş Yapısında Likra Kullanımı

Bant, şerit, kemer türü kumaşlarda lastik özelliği ve elastikiyet kazandırmak için likra kullanılabilmektedir. Örneğin; başa takılan bandlar, pantolon askıları vs. ürünlere kaplanmış likra ile elastikiyet kazandırılır. Bu tür kumaşlarda daha çok boyuna elastikiyet istenir

Dar kumaş yapısında elastikiyet kazandırmak için likra kullanımına örnek. Bu şekilde kumaş boyunca elastikiyet meydana gelir. Enine elastiklik sınırlıdır;
a) Elastikiyeti sağlayan likra iplik,
b) Kumaş enince yönlenen iplik,
c) Kumaş boyunca yönlenen iplik (Du-Pont).

Dokuma Kumaş Yapısında Likra Kullanımı

Dokuma kumaşlarda likra daha çok konforu, dökümü, görünüşü etkilemek ve güzelleştirmek için kullanılır. Örneğin giysilerin diz ve dirsek kısımlarındaki sarkmaları önlemek için kumaş yapılarına likra eklenir. Bu şekilde bollaşma, esneme ve deformasyon engellenmeye çalışılır. Spor giyimde, jean giyimde, çeşitli dış giyimlerde vs. likra kullanılmaktadır.

Dokuma işleminin özelliğinden dolayı likra fi-lament ipliği atkı veya çözgüde tek başına kullanılmaz. Genelde temel atkı veya temel çözgü ipliğiyle beraber kullanılırlar. Elastik yapılı likra filament ipliği belirli bir gerginlik altında dokuma iplikleriyle katlanarak daha sonra kullanıma sunulur. Likra iplikler dokuma kumaşta elastikiyeti arttırmak amacıyla da kullanılmaktadır.

Kumaş yapısında likra, çözgü yönünde yani boyuna uzayan ipliklerle beraber kullanılırsa, kumaş boyuna elastik olur


Dokuma kumaş yapısında çözgü (kumaş boyunca uzanan iplik) yönünde likra kullanılarak, kumaş boyunun elastik hale getirilmesi;
a) Kumaş boyunca uzanan ve elastikiyeti sağlayan likralı iplikler
b) Kumaş enince uzanan atkı iplikleri,
c) Kumaş boyunca uzanan çözgü iplikleri,
d) Kumaşta likra kullanım yönünün (aynı zamanda esneme yönü) gösterimi (Du-Pont).

Kumaş yapısında likra, atkı yönünde yani enine uzanan ipliklerle beraber kullanılırsa, kumaş enine elastik olur

Dokuma kumaş yapısında atkı (kumaş enince uzanan iplik) yönünde likra kullanılarak kumaş eninin elastik hale getirilmesi;
a) Kumaş enince uzanan ve elastikiyeti sağlayan likralı iplikler,
b) Kumaş enince uzanan atkı iplikleri,
c) Kumaş boyunca uzanan çözgü iplikleri,
d) Kumaşta likranın kullanım yönünün (aynı zamanda esneme yönü) gösterimi (Du-Pont).

Dokuma kumaş yapısında hem enine (atkı yönünde) hem de boyuna (çözgü yönünde) likra kullanılarak her iki yönde de elastikiyet elde edilebilir

Dokuma kumaş yapısında çözgü (kumaş boyunca uzanan iplik) ve atkı (kumaş enince uzanan iplik) yönünde likra kullanılarak, her iki yönde de elastikiyetin sağlanması;
a) Kumaş enince uzanan ve ende elastikiyeti sağlayan likra iplikler,
b) Kumaş enince uzanan atkı iplikleri,
c) Kumaş boyunca uzanan ve boyda elastikiyeti sağlayan likra iplikler,
d) Kumaş boyunca uzanan çözgü iplikleri,
e) Kumaşta likra kullanım yönlerinin (aynı zamanda esneme yönler) gösterimi (Du-Pont).

• Likranın yaygın kullanımının en baştaki sebebi; insan vücuduyla mükemmel uyumudur. Süper elastik yapısıyla vücudu son derece iyi sarar. Örneğin; kesinlikle buruşma diye bir problemi yoktur. Vücut hareketlerine duyarlılık gösterir,

• Uzun ömürlüdür. Bu özelliği de elastisitesinin bir sonucudur. Etkilerden pek zarar görmez. Uzama ve esneme yeteneği dayanımında önemli rol oynar

• Konforludur. Likra ile üretilen mamullerin kullanımı son derece rahat ve pratiktir.

Likra ipliklerin zorlanmalara maruz kalan kıyafetlerde kullanımı
Kaplama ipliğine yani dıştaki ipliğe bağlıdır. Aşağıda çeşitli nüveli iplik örnekleri verilmiştir:

a) Nüveli ipliklerin en çok kullanılan bir tipi elastik filament çekirdekli olan tiptir. Bunun ilginç bir örneği, kesik elyafla kaplı spandex (likra) ipliğidir. Elastomerik bir çekirdeği olan ve doğal veya insan yapısı elyaftan eğrilen ipliktir. Spandex nüve sarma esnasında gerili halde olup işlem bittikten sonra serbest bırakılır. Merkezdeki nüve yüzeyden görülmez, bu yüzden tutum, görünüm, tekstüre özellikleri bakımından nüvesiz eğrilmiş ipliklerle aynı özelliklere sahiptir. Yüksek geri esneme gücüne sahip olduklarından dolayı, eğrilmiş nüveli iplikler konfor esnekliğine sahip streç kumaşlarda kullanılırlar.

Bu iplikler çok ince bir şekilde eğrilirler, bu da ipliğe kabartılmaksızın elastikiyet özelliği verir (diğer esnek iplikler genellikle kabarıktır).

b) Hacimli naylon çekirdekli kamgam ipliği; örneğin, Nm 27 kamgam ipliğinde kesitin yaklaşık % 33'ünü naylon ipliği teşkil eder. Bu iplikler normal olarak kumaşa direnç ve elastikiyet vermek için üretilirler. Aynı zamanda maliyeti düşürmek için de bu iplikler tercih edilir.

c) Kesikli elyaftan eğrilmiş çekirdek ipliği ve onu saran filament iplik. Bu ipliğin üretilmesi kesik elyafın eğrilmesi esnasında filament ipliğin üzerine sarılması şeklinde gerçekleşir.

Çekirdek (Nüve) Elastikiyeti

Nüveli ipliklerin özelliğidir ve özellikle çorap endüstrisinde kullanılmaktadır. Çekirdek elastikiyeti ipliğin çalışması, yani sürtünmesi demektir. Çekirdek elastikiyeti ile bağlantılı olan sürtünme etkisi nedeni ile, elastomer nüvesinin kaplama maddesi olarak kullanılan yün, daha çok akrilik, naylon veya perlon gibi kimyasal elyaflarla güçlendirilir. Yün katkısı % 70 - % 30 arasındadır. Yün oranı ne kadar yüksek olursa, higroskopik özellikler yani nem çekme kabiliyeti o kadar iyi olur.

Kaplanmış Elastik İplik

Kaplanmış elastik iplikler, kesikli elyaftan eğirilmiş veya filament haldeki iplikle sarılan ya da kaplanan bir spandex veya kauçuk monofilamentlerdir
Kaplanmış elastik ipliğin boyuna görünüşü ve enine kesiti; a) Spandex nüve, b) İçteki kaplama ipliği, c) Dıştaki kaplama ipliği
Sarma işlemi, elastik bir ipliğin kontrollü bir gerginlik derecesi altında, diğer iplik veya iplikleri taşıyan dönen iğlerin mihver veya mihverlerinden beslenmesi suretiyle gerçekleştirilir


Kaplanmış elastik ipliklerin üretiminde şematik işlem akışı ve çalışma elemanları; a) Tahrik silindirleri, b) Elastik iplik bobini, c) Elastik iplik, d) Alt germe silindiri, e) Kaplama ipliği, f) Büküm makaraları, g) Dış kaplama ipliği, h) Üst germe silindiri, ı) Kaplanmış elastik iplik, j) Tahrik silindiri, k) Kaplanmış iplik bobini.

Kaplanmış iplikler kalın ve ağır olma eğilimindedirler ve güç esnekliğine sahip kumaşlarda kullanılırlar. Genel olarak, yalın (çıplak) elastik ipliklerden daha fazla mevcut şekillerini korurlar, ipliğin uzaması kaplama ipliğinin uzama özelliği ile sınırlıdır.
Kaplanmış elastik ipliklerde kullanılan iki elastomerik elyaftan en az aranılanı ve kullanılanı kauçuktur. Bunun nedeni geri esneme kuvvetinin diğer elastomerik elyaf olan spandexten üç kat daha az olmasıdır

Spandex (Elastan) İplik

Yüksek esneme potansiyeli ve eski konumuna dönme özelliklerine sahip çoğu iplikler spandex elyaflarından yapılırlar. İplikler sert ya da yumuşak tutumlu olarak üretilebilir.
Spandex ipliğin esneme miktarı ve çeşidi aşağıdakilere göre seçilir:
a) Esneme alanı,
b) İstenen esneme miktarı,
c) Belli bir giysideki geri esneme gücü. Du-Pont firmasının ürettiği spandex (elasten) elyafı olan likradan yapılan iplikler günümüzde yaygın bir kullanıma sahip olduğundan özel olarak incelenmesi daha uygun görülmüştür.

Poliüretan Köpük İplik

Poliüretan köpük bloklarından kare ya da dikdörtgen enine kesitlerle kesilen çok hafif, çok dolgun, ısı tutucu, hacimlilik elastikiyeti olan, kimyasal açıdan dayanıklı, ancak kopma ve yırtılma dayanımı az ipliklerdir. İzole edici tekstil mamullerinde iç astar ya da dolgu malzemesi olarak normal tekstil malzemelerinden yapılan taşıyıcı maddeye ilave edilerek, yer döşemelerinde ve pantolon ile etek kemerleri için kullanılan özel bantlarda kullanılır. Bunların kaymamalarını sağlar.


ELASTİK İPLİKLER

Herhangi bir kuvvetle çekildiklerinde belli bir derecede uzama ve uzamaya sebep olan kuvvet yek olduğunda ise tekrar eski haline dönme özelliğine sahip elastomerden yapılan ipliklerdir, streç iplik de denilir. Günümüzde en önemli elastik ipliklerden biri, hatta en önemlisi likra'dır. Günümüzde çok yaygın bir kullanımı vardır. Elastik iplikler iki şekilde olabilir: a) Kesiksiz filament şeklinde elastomer elyaftan iplikler Elastomer elyaflar ağırlığının en az % 85'i segmentlenmiş poliüretandan oluşan elyaflardır. Bunlar orijinal boyunun üç misli hatta beş misli gerildiğinde hızlı bir şekilde başlangıç boyuna geri dönerler. Genellikle denyesi daha fazla olan filamentler düşük denyeli olanlara göre daha çabuk geri esnerler

Likra (Lycra) İplik


Likra iplikler en basit anlamıyla filament haldeki likra elyaflarından oluşan ipliklerdir. Likra, Du-Pont firmasının ürettiği spandex (elasten) elyafının ticari adıdır. Üretan ile kısa zincirli sert blok polimer olarak segmanlaşmış poliüretan ve hareketli, uzun zincirli segman olarak yüksek molekül ağırlığına sahip politerden meydana gelir. Bu elyafların uzama kabiliyeti çok fazladır. Oldukça yaygın bir kullanım alanına sahip olan likranın günümüzde önemi büyüktür. Yaygın kullanımı, olumlu özellikleri ve piyasanın çok bilinçli olmaması sebebiyle bütün elastik, yalancı bükümlü set ipliklerinin üretiminin şematik işlem akışı ve çalışma elemanları; a) Tekstüre edilecek iplik, b) Gerilim ayarlayıcı, c) İplik kılavuzu, d) Besleme silindirleri, e) Birinci ısıtma, f) Yalancı büküm iği, g) İkinci ısıtma, h) Yağlama silindiri, ı) Sarım tahriki, j) Tekstüre set iplik.

b) Tekstüre işlemlerinden geçirilmiş iplikler:

Tekstüre işlemi ipliğe yüksek bir uzama kabiliyeti kazandırır. Bu tip iplikler daha çok naylon-dan yapılır ve vücudu saran esnek giysilerde, kayak elbiselerinde, esnek çoraplarda ve ben-zeri mamullerde geniş ölçüde kullanılırlar. Bu iplikler kendi salınmış uzunluklarının % 30, % 50'si kadar esneyebilirler

Tekstüre edilmiş elastik ipliklere örnekler; A- Büküm tekstüre metodları ile elde edilen çeşitli iplikler, B- Örme-sökme metodu ile elde edilen tekstüre iplikler. Bu iplikler dokuma ve örme kumaşlara elastikiyet kazandırır
Hemen hemen bütün doğal ve insan yapısı elyaflar, bazı işlemlere tabi tutularak belli bir dereceye kadar uzama ve geri esneme özellikleri-ne sahip iplikler haline getirilebilirler. Esneme özellikleri, ipliğe kimyasal ya da mekanik yön-temlerle verilebilir. Ancak her yöntemde veya elyafta aynı derecede etkili esneklik özelliğine erişilmez.


Elastik ipliklerin özellikleri

Elastik iplikler, normal ipliklerden farklı olarak bazı özelliklere sahiptir. Genel olarak bu özellikler aşağıda sıralanmıştır.
a) Hem hacimlilik hem de esneklik özellikleri vardır.
b) Uzama ve geri esneme özelliğine sahiptirler.
c) Esnek, çok esnek ve uzatılabilir kumaşlar üretilebilir.
d) Esnetildikten sonra serbest bırakıldığında tamamen eski konumuna döner.
e) Yumuşak ya da sert tutumda üretilebilir.
f) Elastik ipliklerden yapılan kumaşın elastikiyeti tamamen iplikten gelir.
g) Elastik ipliklerden elde edilen giysiler çok büyük basınç yaratmaksızın vücudu sarar ve şeklini alır.

Esnek ipliğin elastikiyeti, iplikteki büküm sayısı ve cinsi ile kontrol edilebilir.



Esneklikteki değişim şu yollarla sağlanabilir:

a) Yalancı bükümlerin miktarının arttırılması veya azaltılması esnekliği de arttırır veya azaltır.
b) Elastik ipliklerin elde edilmesi sırasında ısının değiştirilmesiyle iplikteki esneklik değeri değişir
c) Termoplastik, kesiksiz elyafların tekstüre edilmesiyle esneklik değişir.
d) Besleme silindiri mekanizması ve gerilim derecesiyle esneklik değişir.
e) Sağa ya da sola bükümlerle veya bunların değişimli olarak kullanılmasıyla esneklik.değiştirilebilir.
f) Tek ya da katlı ipliklerde esneklik farklıdır. Esneme kapasitesine sahip olan iplikler tekstil malzemelerinde giderek daha fazla kullanılmaktadır. Korse ve yüzme giysileri gibi klasik esnek malzemelerin yanı sıra, esnek iplikler normal örgü ve dokuma kumaşlarda da kullanılırlar. Bu kumaşlarda; oturma, eğilme, esnasında ve spor aktiviteleri sırasında kullanıcıya rahatlık verirler.

Kumaşta esneklik genellikle iki gruba ayrılır:

a) Güç esnekliği: Korse, yüzme giysileri gibi tutma gücü gerektiren kumaşlar güç esnekliğine sahip kumaşlardır. Güç esnekliğine sahip kumaşlarda kullanılan ipliklerin uzama ve geri esneme kuvvetleri yüksektir.

b) Konfor esnekliği: Konfor esnekliğine sahip kumaşlar vücut hareketleriyle esnerler. Bu tür kumaşların geri esneme kuvveti düşüktür, çoğu kez esnek olmayan kumaşlardan görünüş tarifiyle ayırt edilemezler.
Esnek ipliklerin ve kumaşların yalnızca istenen miktarda esnemesi değil, aynı zamanda gerilim kalktığında geri esneyerek eski konumlarına dönmesi de beklenir. Esnemeyi takiben hemen geri esnemeyen kumaşlar belirli bir kullanım için yeterli değildirler.
Oturma esnasında dizden esneyen, fakat ayağa kalkıldığında diz kısmında bolluk yapan yani hemen geri esnemeyen bir çift esnek merserize çorap, esnek olmayan sıkı bir kumaştan yapılma çoraptan daha kötüdür. Tekstil kumaşlarında orijinal konumuna dönmeyen esnemeye bollaşma denir. Bollaşma birçok esnek kumaşta tamamen önlenememiştir. Fakat özenli ve uygun biçimde üretilen kumaşlarda kabul edilebilecek en düşük sınırlarda tutulabilmektedir.
Elastik iplikler piyasada yalın filament, nüveli ve kaplanmış yapıda bulunmaktadırlar. Kaplanmış veya nüveli ipliklerde çekirdek kısım için genellikle spandex (likra) kullanılır. Günümüzde piyasada en çok kullanılan elastik filament iplik likradır. Gerek yalın filament, gerekse nü-)veli ve kaplanmış iplikte likra çok yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. Bu sebeple bu bölümde likraya özel bir önem verilmiş ve ağırlıklı olarak incelenmiştir.

Piyasada yaygın şekilde kullanılan çeşitli elastik iplikler aşağıda sırasıyla incelenmiştir:
a) Yalın elastik iplik.
b) Nüveli elastik iplik.
c) Kaplanmış elastik iplik.
d) Spandex (elasten) iplik.
e) Likra (lycra) iplik.

Yalın Elastik İplik

Yalın elastik iplikler eriyik halde elyaf çekme makinesinde çekilen monofilament ve multifilament spandex (elasten) elyaftan oluşur ve kaplanmamış halde kullanılabilirler

Spandex elyaf elastomerik olan iki elyaftan biridir. Günümüzde spandex elyaflardan likra çok yaygın olarak kullanılmaktadır. Diğer elastomerik elyaf olan kauçuk, terlemeye dayanıklı olmadığı için yalın iplik olarak kullanılmaz. Yalın elastik iplikler güçlü esnekliğe sahip, hafif, parlak, seyrek kumaşlarda kullanılırlar.
Bunların kaplanmış elastomer ipliklere göre geri dönüşleri orta derecede olduğundan şeklini kontrol etmeleri daha yumuşak ve ılımlıdır.
Yalın (çıplak) elastik ipliğin şematik görünüşü a) Boyuna görünüş, b) Enine kesit

Nüveli Elastik İplik

Dayanıklılık ve/veya uzama özelliğine sahip iplik elde etmek için; merkezi bir çekirdek ve bunun üzerine sarılan ya da bükülen bir başka elyaftan oluşan ipliklere nüveli iplik denir. Bu ipliklere çekirdekli, özlü veya ilikli iplik de denilmektedir Çekirdek ve sargı kısmı aynı elyaftan olabildiği gibi iki ayrı tip elyaftan da olabilir. Çekirdekli ipliği oluşturan elyaflardan bir bölümü kesik elyaflı, diğer bölümü filament elyaflı veya iki bölüm de kesik elyaflı veya filament elyaflı olabilir.
Normal çekirdekli ipliklerde dış kılıf çekirdeği tamamen kaplar. Dış kılıfın orta çekirdeği kaplamadığı durumlarda ilginç görünümlü fantezi efektler elde edilebilir

Nüveli ipliğin boyuna ve enine kesit görünüşü; a) İplikte nüve (çekirdek kısım), b)Kesik elyaflı dış kaplama

Nüveli iplikler, iplik eğirme makinesinde kesik elyafın eğrilmesi esnasında çıkış silindirlerinden ayrıca bir ipliğin beslenmesi suretiyle elde edilirler

Nüveli elastik iplik elde edilişinin şematik işlem akışı ve çalışma elemanları; a) Spandex nüve iplik bobini, b) Spandex iplik, c) Spandex iplik sevk silindiri, d) Fitil bobini, e) Kesikli ştapel elyaf fitili, f) Nüveli iplik, g) Nüveli iplik bükümü

İpliğin tuşesi, tekstüre özelliği ve elastikiyeti,

Tablo 6 : Önde Gelen Elastan İplik Üreticileri


Üretici Kapasite (ton/yıl)

DuPont 66.000
Paekvvang Ind. 19.500
Bayer Faser 15.000
Fongkook Synthetic Fibers 8.000
Globe Manufacturing 8.000
Asahi Chemical Ind. 7.500
Hyosung T&C 5.000

Tablo 7 : Dünya Elastan İplik Sevkiyatları f Bin Ton)

1985 1990 1995 2000 2005

Çorap 8.1 9.3 11.5 12.2 12.6
iç Çamaşır 6.8 11.6 20.9 27.9 36.1
Dış Giyim 0 1.4 3.6 5.2 8.4
Aktif Giyim 5.5 11.3 22.2 31.5 42.7
Diğer 3.4 6.8 10.9 19.3 28.1
Toplam 24.0 40.6 69.2 96.3 128.0





Tablo 8 : 1999 Yılı Elastan İplik Talebi

ABD Batı Avrupa Dünya
Çorap 20 28 18
iç Çamaşır 20 15 8
Mayo 20 15 17
Aktif spor giyim 10 15 30
Dış giyim 18 12 4
Ayakkabı 2 6 6
Nonwoven 8 6 5
Askı, kayış, sargı 2 3 12


SONUÇ
Amerikalı Gözüyle Elastan ipliklerin Geleceği
ATI-America's Textiles International dergisi Şubat 2000 sayısından derlenmiştir
1990'lı yıllarda Spandex elyafının kullanımı geçmiş yıllara kıyasla neredeyse ikiye katlanmıştır. Bugün dünya yıllık Spandex üretimi 300 bin ton olup bu miktar yılda ortalama % 8-10 artmaktadır.

En önemli üreticiler

Bayer Corp., Amerika pazarına ilk giren firma olarak 1995 yılında Busy Park S.S. tesislerinde yıllık 3600 ton kapasite ile işe başlamıştır. Bu kapasite 5 yıl içinde 6400 tona yükselmiştir. Daha sonra Dormagen Alman ya'da açılan ikinci tesiste ise Bayer'in Dorlastan elyafı 15000 ton kapasite ile piyasaya girmiştir.

Globe Manufacturing Corp., Fail River Mass,'deki tesislerinde yılda 25 bin ton Spandex elyafı üretmeye başlamıştır. Firmanın Tuscaloosa Ala.,'daki 1994 yılında en son açtığı tesis ile kapasitesi % 50 oranında artmıştır.
DuPont, Spandex türü elyaf üretiminin lideri, Kuzey ve Güney Amerika'da, Avrupa ve Asya'da 10 adet tesise sahiptir. DuPont 1999 yılında bunlara Kuzey irlanda ve Singapur'da olmak üzere iki yenisini eklemiştir. Ondan önceki yatırımlar ise Arjantin, Meksika, Çin ve Japonya'da yapılmış olup Brezilya yatırımı da yoldadır. Bugün Lycra markasını taşıyan spandex elyafı günlük hayatımıza girmiştir, \t Araştırmalar Lycra'nın dünya üzerinde marka sıralamasında 8. sırada yer aldığını göstermektedir.
Spandex elyafını başarıya ***üren nedenlerden biri her yerde bulunabilir olması ve fiyatıdır, içine sadece %5 Lycra karıştırılmış Tişörtler sıradan mağazalarda çok büyük fiyat farkı ödenmeden satın alınabilmektedir. Ancak elyafın büyük kitlelere dağılması onun şöhretine zarar vermemektedir. Aksine Giorgio Armani Tommy Hilfinger, Donna Karen gibi ve daha birçok ünlü modacının vazgeçilmez streç aksesuarı haline gelmiştir.
İnsanlar streç'i niçin bu kadar olağanüstü buluyorlar? Globe Manufacturing firmasının işletme ve Pazarlama Araştırma-Geliştirme Genel Müdür Yardımcısı Bili Gerrier bunu şu şekilde yorumluyor: "Bu elyafın performansı moda üstü bir şeydir. Bunu bir inşaattaki demirleri güçlendirme için kullanılan demir çubuklara benzetebiliriz. Onları göremezsiniz ama ürüne bütünlük sağlarlar.
Bayer Elyafları Ticaret ve Pazarlama Müdürü Jan No-lan'ın yorumu ise şöyledir: "Tüketici Spandex'in form stabilitesini, dayanıklılığını ve konforu gibi yararlarım iyi biliyor. Bugün kadınlarımız Spandex içerikli giysiler sayesinde daha rahat ve hızlı hareket edebiliyorlar.
Gittikçe artan serbest zamana daha çok önem verildiği yaşam biçimi döneminde giysilerin de buna uygun olarak daha rahat ve yıka-giy özelliklerine sahip olması özellikleri aranmaktadır. Spandex bu taleplerin tamamına yanıt verebilmektedir".
DuPont Başkan Yardımcısı Steve McCracken'e göre ise "Tekstili tüketici yönlendirmektedir. Son yirmi yıl içinde örgü sektörü inanılmaz bir gelişme kaydetmiştir, çünkü örgü daha rahat ve konforlu bir giysi türüdür".
"Spandex, örgü için vazgeçilmez bir aksesuardır, çünkü onun sayesinde kumaşın kalitesi yükselmekte ona esneklik kazandırmaktadır. Şimdi de dokuma sektörü Lycra'nın bu özelliklerinden yararlanma yolunda ilerlemektedir".


Spandex Lastiğin Yerini Alıyor

Spandex bulunmadan önce lastik kullanılıyordu. Global firması 1945 yılında lastik üretimine başladı. Bu lastikler iç giysilerde ve çoraplarda kullanılıyordu. Bu lastikler hala üretilmektedir. Adı geçen firma ABD'nin %90 lastik iplik ihtiyacını karşılamaktadır. Firmanın hedefi gelecekte spandex sektörüne adım atmak ve bu elyafı geliştirmek ve pazarlamaktır.
Spandex elyafı jenerik olarak "elastan" grubu elyaflardan sayılmaktadır ve ilk olarak DuPont firması tarafından 19501i yıllarda icat edilmiştir. Hemen ardından korse gibi kadın iç çamaşırlarında kullanılmaya başlanmıştır. Lastiğin ağır olmasına karşın Lyicra'nın sağladığı hafiflik ona büyük bir avantaj kazandırmıştır. 1960'lı yıllarda ise Spandex (elastan) külotlu çorap, kadın iç çamaşırı ve mayoların tamamlayıcı bir komponenti halini aldı.
60'lı yılların başında Globe firması Glospan® marka adı altında spandex elyafı üretmeye başladı. 1970'li yıllarda Gastonia N.C.'de yeni bir fabrika kurdular. Bu kuruluş tayt pantolon ve korse üretiminde kullanılıyordu. Spandex elyafının temel endüstrisi 1937 yılında Bayer tarafından kurulan poliüretan kimya endüstrisidir. Bayer 1964 yılında Dorlastan üretimine başlamıştır.

Çok Yönlü Bir Elyaf

Sandex günümüzde diğer bütün doğal ve kimyasal liflerle karıştırılabilmektedir. Esneklik ve konfor sağlaması bakımından deriyle bile karıştırılabilmektedir. Giysilerde istenen konforu sağlayabilmek için bu elyaftan çok cüzi bir miktar (% 2-5) karıştırmak yeterli olmaktadır. Daha yüksek oranlar ise kadın iç giyiminde, sporcu kıyafetlerinde ve mayolarda kullanılmaktadır.
Konfor faktörüne ilaveten sağladığı gerilme ve bırakma özelliği de Spandex elyafına farklı bir performans kazandırmaktadır. Konfeksiyoncular ise daha küçük ölçümlerde kesim yapabilmekte ve kumaştan tasarruf etmektedir. Azalan kırışma sayesinde tüketici giysileri kırışık muhafaza etme olanağına kavuşmaktadır.
Elyafın streç özelliğinden yararlanılarak iç çamaşırı, örgü giysiler, spor giysileri ve mayolara ilaveten spandex elyafı kullanarak hazır-giyimin başka ürünleri kadar giysilik olmayan ürünler de elde edilebilmektedir.

Lycra/Yün Karışımı

1945 sonbaharında Woolmark Company (daha sonra IWS adını aldı) ile güç birliği yaparak "wool with Lycra" sloganı altında dünya çapında bir pazarlama ve ürün geliştirme programına girildi. Bunu takiben Avrupa'nın tanınmış birçok yünlü fabrikası yün/Lycra karışımlı kumaşların bir dizi özellikle erkek dış giyim kumaşlarında kullanmaya başlamışlardır. Bir yünlü kumaşa sadece %4 Lycra karıştırmak, onun ütü istemezlik, kolay bakım özelliklerine önemli ölçüde katkıda bulunulmaktadır.
McCracken'e göre yün ile Lycra'nın bu evliliği son derece doğaldır. Her iki'elyaf ta pazara uygun türlerdir. Yünlü açısından bakıldığında bu iki elyaftan yün temel taşı Lycra ise garnitürünü oluşturmaktadır. Birlikte çalışmamız sayesinde elyaf üretiminde yeni teknolojiler, üretim metodlan ye yeni kumaş türleri geliştirebilmekteyiz.
Denim ve Chino streç özelliğine sahip iş giysilerine ve günlük giysilere konfor faktörünü ekleyen iki kumaş türüdür. Erkek gömleklikleri ve kadın iç çamaşırı satenler Spandex elyafının üretim gelişim potansiyeline katkıda bulunmuştur. Spandex, transparan ve saydam giysilerde de basan ile kullanılmaktadır.
Spandex'in en yeni kullanım alanı ayakkabı sektörüdür. DuPont bu konu ile ilgili olarak tabakhaneler, ayakkabı malzemesi tedarikçileri ve üreticiler ile yakın temas içindedir. Amerikan Pediotrik Medikal Derneği ayakkabı yapılacak hakiki ve suni derilerde Lycra kullanılmasına resmen izin vermiştir.
McCracken bu konuda şunları söylüyor "Belki de tüketicilerin konforuna en çok önem verdikleri ayaktan başka bir organ yoktur. Lycra ile bu alanda büyük başarı sağlanılacağına inanıyorum. Bu çerçeveden olarak Penney ve Kanada'da başka bir firma ile deneme çalışmalarına başlanmışın
Cracken Lycra'mn basan ile kullanıldığı başka bir hazır giyim kategorisinin kazaklar olduğunu ifade etmektedir. "Örgüye ilave edilecek küçük bir miktar Lycra onun formunu korumasına ve sarkmamasına yardımcı olmaktadır. Sorun, ürünün fiyatındadır. Süeterler genellikle pahalı kor (kaplama) iplikleri kullanabilen kazaklar el tezgahlarında örülmektedir.
Spandex nonvoven sektörüne de girmiştir. Bayer, DuPont ve Globe bununla ilgili iki önemli ürünü örnek göstermektedir. Çocuk bezleri ve bandajlar. Form, bedeni sarma ve konfor Glospan'ın bu sektörde başarılı olmasının başlıca nedenidir. Girrier'in bu sektörde başarılı olmasının başlıca nedenidir. Girrier sözlerine devam ederek "Biz çocuk bezleri sektörü için ayrı bir ürün müdürünü görevlendirdik. Bu çok değişik ve özel bir üründür. Giysilerde kullanılacak elyafa
yağlayıcı verilmektedir. Non-wovenlerde ise yapıştırıcının zarar görmemesi için elyafa yağ veya herhangi bir ilave yapılmamaktadır.
Bütün bu başarılara rağmen Spandex üreticileri sırt üstü yatıp keyif sürmemektedir. Yeni ürün türleri, fabrika projeleri ve pazarlama projeleri yoldadır.

Enerji ve fırsatlar

Pazarın ihtiyaçlarını göz önünde bulunduran DuPont, tüketicinin talepleri doğrultusunda sürekli yeni ürün geliştirme çalışmaları yapmaktadır. Şu anda Lycra' nın 1500'ün üzerinde çeşidi vardır. Bunlardan bir bölümü aditif ve diğer bölümü ise özel ürünler için geliştirilmiştir. Lycra 3D özel olarak örgü sektörü pazarı için geliştirilmiştir. Elyaf her yönde esneyebilmektedir.
Lycra Soft türü ise dümdüz bir gerilme/bırakma eğrisine sahiptir. Bu da ilave bir konfor sağlamaktadır. Başlıca kullanım alanı iç giyim, örgü ve kemer sektörüdür. 1999 yılında DuPont Matte Luster Lycra® 164B türünü geliştirmiştir. Bu tür yuvarlak örgü makinalarında kullanılmak üzere geliştirilmiştir. Bu klorine dayanıklı geliştirilmiş üniformite, dayanıklılık ve kalıcı beyazlığa sahip bir türdür.
McCarten'e göre en son eğilimler yuvarlak örgü tezgahlarında kullanılabilecek örgü ve dokuma kumaşlar için daha ince denye Lycra'lara doğrudur. McCracken dokunmuş erkek üst giyim kumaşlarına da işaret etmektedir "Lycra'mn yünlü erkek üst giyim kumaşlarında kullanımı Avrupa'da yeni yeni canlanmaktadır. Oysa Amerika'da bu modaya yönelik çalışmalar çok daha eskidir. Biz Lycra için aynı zamanda gömleklik kumaşlar ve Denim kumaşlarında da istikbal görüyoruz".
McCracken'e göre bu gelişmeler kolay sağlanmamak-tadır. "En büyük problemlerden biri elyafın kullanımının, kendisinden daha pahalıya mal olmasıdır. Bu Du-Pont'un önemli bir teknolojik problemi olup fabrikalarla işbirliği içinde çalışmalar sürdürülmektedir. Biz teknik pazarlama servisimizde her gün 60 kişi görevlendiriyoruz, ayrıca yeni varyantlar geliştiren araştırma servisimizde görevli 50 personel bulunmaktadır.
"Biz Lycra'mn üretim maliyetlerini düşürme gayreti içindeyiz. Biz aynı zamanda konfeksiyonculara da yardımcı oluyoruz. Onlara Lycra içeren kumaşı nasıl kesip dikeceklerini gösteriyoruz. Yün+Lycra'nın başarıya ulaşması diğer kombinasyonların gelişmesine engel olmamıştır. Bugün Lycra çoğunlukla naylonla karıştırılmaktadır. McCracken'e göre pamuk ve polyesterin Lycra ile karışımlarında hızlı gelişmeler vardır. Keten ve ipeğin Lycra ile karışımı ise kumaşa ayrıcalıklı bir kalite ve görünüm kazandırmaktadır. McCracken açıklamalarına şöyle devam etmektedir: "Streç deyince burada durunuz" . Lycra bütün fiyat kademelerinde ve kalitelerde adeta tamamlayıcı bir katkı maddesidir, daha konforlu giysilere yeni kapılar açmaktadır. Gap, Banana Republic ve Dockers gibi tanınmış hazırgiyim markalarının flaş kolleksiyonlan haline gelmiştir.
DuPont Başkan Yardımcı McCracken'e göre Span-dex"in gelecekte birçok rakibi olacaktır. McCracken "Problemlerimizden biri de budur" diyerek şunları eklemektedir:" Biz polyesterin çift örgü sektöründe düştüğü duruma düşmek istemiyoruz. Biz şu anki durumumuzdan memnunuz. Standartlarımız yüksektir. Lycra kumaşa vücudu kavrama, konfor ve kalite özellikleri kazandırmaktadır. Eğer bu ülkenin pazarlarına çok miktarda ikinci kalite elyaf girerse streç elyafın ismine gölge düşecektir. Biz bunlarla Lycra markasının imajını güçlendirerek mücadele edeceğiz. Biz yeni uygulamalar ve yeni teknolojiler üzerinde çalışmaya devam ediyoruz. Bunun için yeterli enerjimiz ve yaratıcı gücümüz mevcuttur".

Globe Bütün Dünya Pazarlarına Satıyor

Glospan© ve Cleerpan® Spandex elyafları 5 büyük dağıtım kanalı aracılığıyla 40 ülkeye dağıtılmaktadır. Kalınlıkları 15 ile 5040 denye arasında değişmektedir. Globe firması çok geniş bir yelpazede kumaş, hazır giyim ve nonvoven üreticilerine satış yapmaktadır. Üretiminin yakl. 1/3'ü ile yarısı arasını da ihraç etmektedir. Glospan ve Cleerspan türlerinin son kullanım yeri genellikle örgü ve trikotaj sektörüdür.
"Külotlu çorap oturmuş bir pazardır". Bu sözler Girrier'e aittir. Girrier şöyle devam etmektedir: "Bu pazarda çok küçük gelişmeler bekliyoruz. Nonvoven ve dar kemerlerde çok daha büyük bir pazar payına sahibiz. Nonvoven sektörü geliştikçe biz de onunla birlikte büyüyoruz. Nonvovenler artık latex elyafından uzaklaşmaktadır. Birçok koruyucu malzemede, örneğin lastik eldivenlerde artık Spandex'e dönülmektedir."
Erkek giyimi de sözünü ettiğimiz Spandex pazarlarından biridir. Erkek çorapları ile iç çamaşırları Glospanın son kullanım alanlarından birkaçıdır. Dokunmuş kumaşlarda ise Spandex içerikli gömlekler, denimler ve çinolar revaçtadır. Girrier açıklamalarına devam ediyor: "Dokuma kumaşlarda en büyük sorun mamulü piyasaya ucuz fiyatlarla sunabilmektir. Avrupa'da bu alanda yeni teknolojiler geliştirilmiştir. Spandex'i örtmek için kor-iplik üretilmektedir. Örgüde ise katlanarak kullanılabilmektedir. Tartışılan konu maliyet ve elde edilebilirliktir. Bu ülkede ise (ABD) kor iplik üreten fazla tesis yoktur. Globe'nin listesinde çözgü örgüleri de büyük yer kaplamaktadır. Globe yetkilisi Girrier, çözgü çekme kapasitelerinin % 50 arttığını, levent üzerinde hazırladıkları çözgülerin büyük çoğunluğu NAFTA ülkelerine gitmektedir.

Globe 1999 yılında özellikle mayolar için S-17 B tipi elyafı geliştirmiştir. Fabrikanın üretim ve kumaş geliştirme departmanı müdürü Jeff Enfield'e yeni elyafı şöyle tanımlıyor "Biz Ş-17 B'nin klorine fevkalade dayanıklı olduğunu biliyorduk, yaptığımız testler gösterdi ki, Glospan S-17 B olağanüstü Ultraviyole ışınlardan koruyucu bir özelliğe de sahiptir. Ayrıca sararmayı önlemekte deniz yağları ile veya vücut yağı ve ter karışımı sıvılar ile temas ettiğinde kendisini bırakmamaktadır."
Girrier'in açıklamaları devam ediyor:"Bu yıl içinde yeni varyantların geliştirilmesi beklenmektedir. Müşterilerimizle kurduğumuz yakın temaslar pazarın talepleri hususunda bizleri yönlendirmektedir. Globe polyester mikroelyafı ile rekabet edebilecek, yüksek ısıda boyamaya dayanıklı bir ürün üzerinde çalışmaktadır. Şirket aynı zamanda daha kalın denye Spandex üzerinde çalışmalarını sürdürmektedir. Globe'de kalite büyük önceliğe sahiptir. 1996 yılında Globe ISO 9001 kalite belgesine sahip oldu. "Bu sertifika müşterilerimize mevcut elyafların en iyisini sunacağımız hususunda ve ürünlerimizin çok titiz bir test mekanizması sonunda piyasaya sürüldüğü güvence vermektedir.

Dorlastan Hala Güçlü

Bayer'in Dorlastan'ının kullanım alanı bulmadığı tekstil neredeyse yok gibidir. Tepeden tırnağa, blazer'den pantolona, gömlekten çoraba kadar her yerde kullanılıyor. Ancak bunların arasında trikolar ve iç giyim başta gelmektedir. Geleceği olan alanlar ise denim, linjeri ve dokunmuş erkek gömleklikleridir.
Dorlastan'nın kullanım alanlarından biri de dikişsiz giysilerdir. Bu buluş iç giysi ve mayolarda kabul görmektedir. Bayer, bunun dışında başka yeni ürün ve uygulamalar üzerinde çalışmaktadır. Bunlar üzerinde ancak 2000 yılı içinde tartışılabilecektir.
Bayer'in tam teşekküllü bir deneme fabrikası vardır. Burada Bayer teknisyenleri müşterileri ile işbirliği içinde çalışmaktadır. Örgü laboratuarında örneğin gelişmiş çözgü yuvarlak örgü ve trikotaj makinaları mevcuttur. Kumaşlar bir jet veya levent boyama makinasında boyanmakta ve stenterde gerdirilmektedir. Dorlastan elyafı parlak ve mat olarak 10'dan 1.120'ye kadar denyelerde üretilmektedir.

Kore'den Yeni Girişler

Geçtiğimiz yıl Hyosung Corp., Seoul yıllık Spandex üretim kapasitesini 8800 tona yükseltmiştir. Şu anda yuvarlak ve çözgü örgücülerine ve dokumacılara satış yapılmaktadır. Satışlarının büyük çoğunluğu çorap ve külotlu çorap sektörünedir. Ürettikleri elyaf 20-140 denye arası, parlak ve % 600 elastikiyete sahiptir.

oligomer nedir

Oligomer nedir? Nasıl oluşur?
Polyester polymerinin yapımı sırasında, kondenzasyon işlemini tam tamamlamamış, molekül ağırlıkları düşük ürünlere oligomer veya trimer denir.
Oligomer oranı, toplam polyestrer miktarının %1-4 arasındadır. Bu oran PES fabrikalarının, kondenzasyon işlemini kontrol etme becerisine göre değişmektedir. Bu küçük moleküllü PES'ler, yüksek sıcaklıkda, boyama banyosuna geçer.
- Bobin boyamada, filitre efektinden dolayı, iplik üzerine toz halinde çöker, renkler matlaşır ve aktarmalarda sorun yaratır.
- Kumaş boyamada, makinanın soğuk yüzeylerinde agglomere olur ve büyük kristaller halinde, pompa ve eşanjör duvarlarına çöker, tıkamalara sebep olur.
- Büyüyen bu oligomerler toz halinde veya büyük parçacıklar halinde kumaş üzerine çöker.
Oligomer suda erimiyen polymerler olduğundan, kumaş üzerinden uzaklaştırılamazlar.

Oligomer oluşmasını tamamen önlemek mümkün değil ise, bizi rahatsız etmeyecek limitlere nasıl indirilebilir?

Boyama banyosuna geçecek oligomer miktarını azaltmak için, aşağıdaki yöntemlerin biri veya birkaçı beraber uygulanır.
- Boyama öncesi yapılacak termo-fikse, oligomer çıkışını azaltır.
- Boyama öncesi, PES kumaş alkali ortamda, 1300C de, yarım saat muamele edilirse, oligomer miktarı azaltılır. Bu işlem en etkili bir yöntem olmakla beraber, proses uzunluğu, nötralizasyon dan dolayı tercih edilmez.
- PES elyafını, özel yöntem ve boyalarla, alkali ortamında boyamak oligomer çıkışını azaltır. Fakat bu yönteme uygun boyalarda da, haslık, tekrarlanabilme sorunları vardır.
- PES elyafını şişiren carrier gibi maddeler, oligomer çıkışını artırır.
- Boyama banyosuna, oligomer dispergatörleri koyarak, oligomer büyümesi önlenir. Böylelikle banyodan kolaylıkla atılır.
Gamımızda bulunan Exolube NC veya Exolube SNC bu amaca uygun bir egalize-kırık önleyici bir maddedir.
- Redüktif temizleme: Oligomer, alkali ortamda sabunlaşıp, parçalandığından kostikli redüktif temizleme, oligomer büyümesini önler.
Etkin bir redüktif temizleme için,
Polyclear 0,5-1 g/lt
NaOH 46 Be 2-4 g/lt
Exolube NC 0,5 g/lt
Temp. 950C
Zaman 20 dk.
önerilir.
Asidik ortamda yapılan temizlemeler, aksine oligomer büyümesini hızlandırır.
Bu tip maddelerin kullanımı halinde, boyama makinası her gün, alkali ortamda temizlenir.
Polyclear 1-2 g/lt
NaOH 46 Be 4-8 g/lt
Exolube NC 1 g/lt
Temp. 1300C
Zaman 20 dk.